Written by
Zobiakvela (Masena)

SORKAR SUM HARSATNA LAIMÛ (Mizoram hi a chhe ber kan ni lo)

Kar hmasa September ni 22 &23, 2022-a PRS Legislative Research, New Delhi-a neih, state hrang hrang MLA te tana buatsaih 'National Workshop for State Legislators’-ah chuan India ram state zingah Gross Domestic Product (GDP) aṭanga tehin; Punjab-in leiba an ngah ber thu leh, Mizoram chu India ram state zinga leiba nei tlêm ber pawl a nih thu tarlan (figure) nena entir a ni.

He workshop-ah hian Mizoram aṭangin MLA paruk (6) lai an tel ve nghe nghe a. Politics thila Mizoram sorkar leiba ngah leh, sum harsa bîk lutuk anga zirtirna hi i’n bihchiang dawn teh ang.

A tawi zawngin...

Budget-ah hian sum hmuhna hnar lian pahnih kan nei a. Chu chu Share of Central Taxes leh Post Devolution Revenue Deficit (PDRD) an tih hi a ni a. Kum 2022-2023 ah pawh hian Share of Central Taxes aṭangin cheng vbc. 4,083.24 leh PDRDG aṭangin cheng vbc. 1,615 hmuh tura ruahman a ni a, hei hi budget buah pawh a inziak thlap a ni.

Sum harsatna laimu

Kum 2019-20 kum tawp lam aṭanga 2020-21 chhûng khan kan sum dawn tura ngaih, kan hmuh tak loh hi Rs. 2632.58 crore lai a tling a. Hei hi keini ang state tenau leh thawh chhuah nei mumal lo tan chuan buaina tham a tling.

Covid-19 vanga kan buaina hi sawi nêp tum chi a ni lo a. Centre aṭangin Covid-19 atana mamawh pawisa chu dawng bawk mah ila, Rs. 100 crore pawh a tling ṭhaṭhum tlat lo! Kan hmuh tur kan hmuh loh nena khaikhin phei chuan Rs.100 crore hi a tlêm hle a. Covid-19 avanga sum hmuhte hi a hmanna tur fel taka siam sa a ni hlawm a. Covid damlo enkawlna bik atan te, Covid-19 Care Centre hrang hrang te, Voluntary Worker lawmman te, Lab. test-na khawl install nan te, Test-Kit, Re-agents leh PPE lei nan te leh ei leh in buatsaihna bakah; hriat lâwk loh ramri buai sensoah te a kal ral a ni.

CSS pawisa release kan tuar

July ni 1, 2021 aṭangin Centrally Sponsored Scheme hnuaia sumte chu Public Financial Management System (PFMS) kaltlanga release zel an ni tawh a. Implementing Agency-te Single Nodal Account-ah an pawisa pawh dah zel tura tih an ni.

July 2021 hnu lama CSS sum lutte hi state-in kalpui ṭha viau mah se, tunhma lama CSS sum dawn tawh, chhan hrang hrang avanga Implementing Agency hnena pek chhuah loh state hrang hrangin an la nei a. Chu chu hriain, July ni 7, 2022 khan Central sawrkar chuan March ni 31, 2022 hma lama sum release-te chu Single Nodal Agency-te account-ah July ni 20, 2022 ral hmaa dahlut vek turin state zawng zawng a hriattir a. Dah luh bangte chu Consolidated Fund of India-a refund turin a ti bawk. Thuchhuah mai duh tawk lo-in, State Finance Secretary-te meeting neih puiin a taka tipuitling ngei turin a hriattir hlawm.

Hetiang a nih avang hian Mizoram pawhin CSS fund March ni 31, 2022 hma lama dawn tawh, la release lohte chu pek chhuah an ni ta char char a. August 2022 chawlhkar hnih chhung lek khan Rs. 610.69 crore zet a release hman! Hun rei lo te chhunga heti zat sum release a nih avang hian Ways and Means Advance/ Special Drawing Facility hmangin RBI-ah sum pûk a ni a. Chu chuan a la daih loh vangin overdraft hmanga sum pûk hial a ni.

Mizoram chang a ni lo ve...

Hetiang thupek khauh tak siam a ni hian state dangte pawh a tibuai hle a. NE bikah, Sikkim chuan RBI a zawm ve loh avangin CSS sumte an chhuah kim lo a, loh theih lohin Government of India-ah a refund a ngai a. Ṭhenawm State pahnih, Nagaland leh Manipur-te phei chu Mizoram aiin dinhmun harsa zawkah an awm a, Assam meuh pawhin last working day-ah hlawh a pe thei bik chuang lo.

Chuvangin he harsatna hi keini chauh emaw tia Regional leh National paper-ahte thuchhuah duh mai kan awm kha a vanduaithlak a. State dang dinhmun te zirchiang hmasaa thuchhuah ṭhin ni se a duhawm khawp mai.

Treasury kan khar lo

Mi ṭhenkhatin Congress sorkar hun hmasa lama treasury khar ang kha a thleng ve emaw tiin, social media-ah thu an vawrhdarh nual a. Hei hi hriat loh vang liau liau a ni.

Sawi tawh angin hetianga sorkar laipuiin tihdan, ko a thlak deuh thut avang hian state sum dinhmun a nghawng lo thei lo a. Dinhmun chhe zâwka kan awm loh nan treasury aṭanga sorkar sum release-te chu nasa taka tihtlem a ṭul a. Chutih rual chuan Treasury khar (payment stop) ṭhak dinhmunah erawh Mizoram sorkar hi a ding lo.

Central-in July thla tira CSS sum release tura a tih lai pawh khan, July ni 25 - 28 inkarah pawh ṭul zual bik atan Rs. 17.84 crore a release tho a. Hemi chhûng tho hian National Small Saving Fund leibate pawh RBI kaltlanga rulh reng a ni. Treasury khar tak tak boruakah chuan sum release tur a awm thei lo. Tin, Mizoram sorkar chuan Reserve Bank of India (RBI)-a overdraft hmanga a sum pûkte huntiam chhûnga a rul theih vek avangin Treasury khar a ngai lo hrim hrim. 

SORKAR SUM HARSATNA LAIMÛ (Mizoram hi a chhe ber kan ni lo)

SORKAR HNATHAWK A NGHAWNG :
Hetiang kan nih tâk avang hian, state dangte pawhin July leh August thla hlawh chu a hun takah an pe thei bîk lo a. Mizoram sorkar chuan sum luh theihna dang dapin revenue earning department te pawhin an sum hmuhte sorkar account-a dah lut thuai tura tih an nih angin an chhung nghal zel a.

Chû'ngte avang leh Central sawrkar aṭanga sum release thar tur leh release mek PDRDG leh Share of Taxes lo lut zel turte hre reng chungin; sorkar chuan hlawh a pe ve leh mai ṭhin (Mizoram sorkar hnathawkte thla khat hlawh hi Rs. 380 crore vel a ni). Muster Roll leh Work Charged-te hlawh chu thla thar ni 5-ah pêk vek an ni a, Pension leh Sawrkar hnathawk hlawhte pawh hemi hnu hian pek ve leh mai an ni a. Kan harsatna hi inhriatthiam tawn rih a ngai a ni ber.

CSS THAWKTE HLAWH HRÊNG LO :
CSS hnuaia salary tur bika Central-in a release hi K-Deposit-ah dah a ni ngai lo va, a rang thei ang bera release nghal zel a ni. Central lamin a hun taka an release loh ṭhin avangin CSS hnuaia thawktute’n hlawh an la tlai ṭhin a ni zâwk a. Hemi a nih avang hian CSS hnuaia hnathawktute harsatna chhâwk zangkhai turin advance allocation-te siamin state sum hmangin hlawh tur hi lo pek lailâwk châng pawh a awm fo ṭhin.

CSS SUM DEPTT. IN AN HRENG LO :
CSS sum, Finance Deaprtment-in a release zingah hian kumin chhunga first instalment-a an dawn tur beisei zat aia tam Department SNA account-ah a awm phal a ni lo a. Chuvangin Department te pawhin bill an pek char char a ngai a. CSS hnuaia contractor-te leh Implementing Agency-te kutah sum a lut thuai thei dawn a, hei hian hmasawnna hnathawh pawh a ti chak sauh thei ang a, pawisa lêngvak pawh a tam sawt ang.

Hetiang hi kan dinhmun a ni a, thla thum hnu velah chuan kan harsatna zualpui hi chu sutkian leh theih a beiseiawm a. Heng CSS central share release avang hian central share instalment release tur la awmte pawh lo lut ve thuai tura beisei zel a ni a. Chuvangin sorkar hnathawk leh mipui te tan chîaina tur a awm lem lo. Social media-a thu thehdarh te pawh âwih dan chin tâwk neih thiam a pawimawh khawp mai.

- Zobiakvela (Masena)