Written by
John Zothansanga
Reporter Vanglaini

Hrisel dan ngaihtuahin Gangtok khawpuiah

Public Health Foundation of India (PHFI) chuan, Ministry of Development of the North East Region (DoNER), Sikkim sorkar leh STNM Hospital-te nena ṭangkawpin September 8 leh 9 khan Sikkim khawpui Gangtok-ah North East Health Care Summit a buatsaih a, he inhmuhkhawmin a tum ber chu hmarchhak mipuite kan lo hrisel zawk theih dan tur ngaihtuaha 'ngaihdan' thawhkhawm a ni ber.

He hun hmang tur hian Vanglaini chuan PHFI aṭangin sawmna kan hmu a, hotuten ka chunga an duhsakna an lantir khan Gangtok khawpui hrim hrim hi ka lo ralkhat nula ngaihzawnna a rei tawh avangin ka hnar phal lo a, mo thar hlim ang vaha phur taka insiam chungin Gangtok khawpui chu Vanglaini aiawhin ka pan ve ta a ni.

Hello Gangtok

September 6-ah Gangtok khawpui pan turin Aizawl ka chhuahsan a, Lengpui aṭanga Kolkata kan thlen hnuah Bagdogra panin ka chhuak leh a, Bagdogra hi Sikkim-in aiport a hnaihna ber a ni. Tun dinhmunah Sikkim hian aiport an la nei rih lo a, an ṭhenawm state West Bengal-a khawpui pakhat thlawhna ṭumhmun hi ṭawm a ngai rih - Bagdogra aṭang hian Gangtok chu km 123 vel zet a la ni a, Siliguri pelh hnuah tlangram inṭanin, Mizoram ang thoa 'kawng sawt' a la tam ve rih avangin darkar li vel lai tlan nan hun hman a ngai a ni. Sikkim inṭanna Rangpo khawpui chinah erawh kawng a mam tawh hle thung.

Sikkim hian tun dinhmunah Pakyong Airport an tih, Gangtok aṭanga km 35 vela hlaah an siam mek a, kum 2012 khan peih tawh tura ruahman ni mah se leimin leh he khuaa miten zangnadawmna sum an phut chungchangah thu inhmu lo a awm avangin vawi hnih ngawt a sak an chawlhsan a, Airport Authority of India thuneitute chuan kumin kum tawp lamah chuan chhawr theih a nih tawh tur thu an sawi.

A ni khatna chu

September 6-ah Bagdogra Airport ka thleng a, PHFI lamin min lam turin motor an lo dah sa thlap avangin a hahdam hle. Tlai dar 4:20 velah Bagdogra Aiport chhuahsanin Gangtok kan pan ding nghal a, zun ram thiar ilo fahran pawh awm miah loa kan tlan chungin zan dar 8:30 bawr velah kan thlenna tura ruahman sa Summit Denzong Renaissance Hotel & Spa-ah kan in pu lut a, zanriah kil pahin media dang an sawm ve te nen inhmelhriatna kan nei a, a hlimawm hle.

Media lam aṭangin Karma Paljor, Consulting Editor, CNN IBN Network, Subhojit Sengupta, Associate Editor, Network 18, Dakter Esse, Executive Editor, Arunachal Observer, JT Tagam, NELive, Jimmy Leivon, Chief Reporter, Imphal Free Press, Moalemba Jamir, Assistant Editor, The Morung Express leh Vanglaini aiawhin kei te chu he hun hmang tura kal kan ni.

Titina hmasa

Summit neih ṭan hma September 7-ah 'Building Effective Communication Engagement Pathways for Public Health in the North East' (Hmarchhaka mipui vantlang hriselnain hma a sawn theih nana indawrtawnna ṭha zawk a awm theih nana hmalak dan tur) tih thupuia hmangin doctor leh media sawm bikte'n sawi hona kan lo nei lawk a, Dr. Priscilla C. Ngaihte, PHFI North East hotunu, Dr. Bamin Tada, Director, Regional Resource Centre, Ministry of H&FW (North East), K. BHandari, Director General, HS & Family Welfare (Govt. of Sikkim) leh PD Rai, Sikkim MP (Lok Sabha) ten paper an present a ni.

PD Rai hi September 8 leh 9-a Summit-ah pawh a tel vek a, an state chhunga mipui vantlang hriselna chu a vei ber zinga mi a ni. Amah hi IIT Kanpur leh IIM Ahmedabad aṭanga inzirchhuak a ni a, khawvel huap pawha fellowship ngaihsan hlawh tak Eisenhower Fellowship (2000) hmu thei a ni a, a thusawi pawh a ngaihnawm ṭhin hle.

Zoram Titi leh Hriselna

September 7-a kan ṭhutkhawmah hian 'hriselna' chungchang hi engtinnge news-ah a tam zawka kan tihlan theih ang? Engtinnge mipui te chhiar chak zawnga ziah a nih theih ang? Vantlang hriselna kawngah engtinnge media-in hna kan thawh ve theih ang? tihte kan sawi ho a, hriselna chungchang chu 'news' a tarlan harsa tak a nih thute sawi a ni.

Vanglaini chanchinbuin kum tina 'Zoram Titi' kan buatsaih ṭhin chu he hunah hian sawilangin, "Kan chanchinbu chuan kumtin Zoram Titi kan huaihawt ṭhin a, topic thlan bik neiin state chhunga kan subjcet thlana mithiamte kan sawm a, local channel-ah pe chhuakin kan chanchinbu-ah kan follow ṭhin bawk. Hriselna lam news ziah tur a vang kan ti a, he topic hmanga platform siam hian news tam tak siamin, mipui tana ṭangkai bawk siin a chhawr theih a ni. Chu chu hmarchhak media te tan pawh entawn chi tak a ni," ka ti a, Mizoram chanchinbuin mipui vantlang dinhmun ngaihtuah chunga 'platform' kan huaihawt ṭhin chu entawntlak an tih thu min hrilh hlawm. Nula hmelṭha inti ve tak fakna dawng ang deuh ka ni a, ka hawi san phah hle.

Ka lawmna chu...

Titina kan neih ho hma hian Dr. Bamin Tada, Director, Regional Resource Centre, Ministry of H&FW (North East) chu hall pawn lamah titi puina kan nei thei hlauh a, ani hi Arunachal Pradesh lam mi niin North Eastern Council-a health adviser dinhmun lo chelh tawh a ni. Dr. Bamin hian, "Hmarchhak mipuite hi hriselna lamah kan la hnufual em em a, hei hi state sorkar chak tawk loh vang a ni," tiin min hrilh a.

"NEC-ah khan health lama state tin sum hman tur kan nei sa thlap a, mah se instalment-a pek chhuah ṭhin a ni. Kan sum pek hmasak ber an hman

ṭhat tawk loh chuan sum kan pekchhuah chhunzawm ngai lo a, chutih kawngah chuan Mizoram hi a ti ṭha ber pawl a ni a, state dangin zir tur kan ngah," tiin min hrilh a, "Mizoram chanchinbuin an state issue sawi nan platform an huaihawt theih chuan hmarchhak media dang pawhin entawn rawh u," tiin Zoram Titi chungchangah media dang a fuih bawk.

Hei le Summit!

September 8-ah North East Health Care Summit tak hi auditorium nuam leh changtlung tak Chintan Bhawan-ah kan nei ṭan a, zing dar 9:00-ah neih

ṭan niin tlai dar 6:10 thleng hun kan hmang. A ni khatna hi session li ah ṭhen hran a ni a, session tinah kaihruaitu leh speakers hran zel an awm. Mizoram aṭangin National Health Mission-a mission director Dr Lalrozama chuan session hnihna a kaihruai a, a session kaihhruai hi 'Marching towards achieving Universal Health Coverage in Sikkim/ North East' tih a ni a, inkhawm a kaihruai hneh hle.

Session thumnaah hian Mizoram sorkar hnuaia Hospital & Medical Edu­cation department-a deputy director Dr Eric Zomawia chuan paper a present ve bawk a, ani hian 'Prevalence of Cancer in North East India - A case study from Mizoram' tih thupuia hmangin thu a sawi a, Mizorama cancer natnaah pum cancer a tam ber thu sawiin hei hi sa rep, sa um leh tui bur thlenga Mizo tena kan ngainat vang a nih thu a sawi lang a ni.

Mizoram leh Cancer

Indian Council of Medical Research-a kumin May thlaa Population Based Cancer Registries (PBCR) report-a a lan danin tun hnai kum nga chhungin Mizoramah cancer vanga nunna chan hi mi 3,137 an ni a, 2012-2014 chhung khan kum tinin mi 700 vel chu cancer vanga thi ziah ang an ni. He report aṭanga a lan danah chuan 2012 - 2014 inkar chhung khan Mizoramah cancer 'case' thar hi 4656 a awm a, an zingah hmeichhia 2089 niin mipa 2567 an ni thung - Mizoramah hian chawhrualin kumtin cancer natna vei thar mi 1,552 an awm ziah ang a ni.

Dr. Eric-a'n a sawi angin cancer natna tam zawk chu ven theih a ni. Ei leh in lamah sa rep, thil uih, zuk leh hmuam, meizial, kuhva leh tuibur thlenga tih tam loh kan inzirtir a ngai a, kan harh a ngai tel bawk. Mahni taksa ṭheuh inenkawl uluk a, in duat thiam kan zir a ṭul hle. Chu chuan tam takah min veng ang tih a chiang hle. PHFI hian nakkumah Mizorama Cancer awerness nei turin hmalakna an kalpui mek a, January emaw February-ah chuan an neih hman a rinawm.

Doctor indaih lohna

Mizoramah sorkar doctor mi 239 an awm a, kan state mipui tam zawng hi 1,097,206 niin chumi awmzia chu doctor pakhat zelin mi 4446 a enkawl ang a ni a, sub centre nurse-in an ṭhutchilh hi 89.2% niin Primary Health Centre (PHCs) kan neih zingah 90.2% chu 24x7 chhung rawm theihin an awm.

Sorkar doctor hi keini ai mahin ṭhenawm state-ten an indaih lo ve leh chhawng a, he thu hian Summit-ah hian sawi a hlawh hle - politician te beng thleng se, kan ram rorelna sang bera sawichhuah nasat a nih theih nan hmarchhak bial kan ṭan ho a, kan aiawh MP te an bengchhen ve deuh a ngai a ni tih chu kan thu keuh thlukna a ni.

Ngaihven hlawh CATCH

Sikkim sorkar chuan Comprehensive Annual and Total Health Check-up for Healthy Sikkim (CATCH) program a kalpui mek a, he thil hian kalkhawmte ngaihven a hlawh zual hle. He program hi kum 2010 khan an state chief minister Pawan Chamling chuan a hawng a, 'Catch the disease before it catch them' (natnain a luhchilh hmain natna chu veng rawh) tih chu an thil tum ber niin dam loh hnua buai aiin natnain mipui a luhchilh hmaa an state mipuite lo ven lawk chu hnaah an nei.

He ruahmanna hnuaiah hian mipuite chu 'nearest doorstep', anmahni hnaih thei ang bera 'health check up' va neihsak a ni a, hemi zawhah hian health Id pein he Id hi sorkar hna dilnaah pawh medical hranpa nei tawh loin an ring nghal mai dawn a ni. He program ruahmannaa bul ṭantu zinga mi Dr. Gagan chu titipuina ka nei a, "Hahthlak viau mah se kan state pumpui kan hrisel zawk theihna tura hmalakna a ni a, hmabak tam tak kan la nei a ni," tiin min hrilh a, he CATCH program ringawt hi nidangah a hranpaa la ziah tham a ni e.

Dawhkan titi

Health Summit piah lamah media ho hi hmun khata thleng a, zing leh tlai chaw ei ho ṭhin kan nih avangin titina hun tam tak kan nei a, tun hnaia Mizoramin football lama hma a sawn dan chungchang min zawt nasa hlawm hle! Network 18 associate editor Subhojit Sengupta chuan Mizorama lokal ngei a tum thu min hrilh a, Mizoram football hriatchian a chak.

Hmarchhak media dangte hi sapṭawng chanchinbu vek an ni a, mahni hnam ṭawnga chanchinbu chhuaka ziaktu awmchhun ka ni chu min awt letling phian! "Nangni chuan in state-ah lungrual takin Mizo ṭawng in la hmang a, keini state-ah chuan hnam kan inchiahpiah leh chimral kan nih mek avangin sapṭawng chanchinbu lo tan chuan din khawchhuahna chance a tlem hle a ni," tiin min hrilh hlawm a, kan hnam ṭawng humhalh kawnga Mizoram chu ke pen zel turin min fuih ve luam bawk - heng chaw ei dawhkan titi ringawt pawh hi a hrana ziah fe tham a ni a, nidangah a rem chuan kan la ti leh dawn nia.

- John Zothansanga, Reporter Vanglaini