Citizens’ Charter leh ram development
Citizens’ Charter hi United Kingdom, Conservative Government John Major a kaihhruaiin 1991 kuma an tih ṭan a ni a. Chumi chu zuiin khawvel ram hrang hrangte rualin India pawhin a la chhawng ve a ni. A awmzia ber chu: Sawrkarin department hrang hrang te hmanga ram mipuite rawng a bawlnaah mipuite mamawh duhthusam tipuitling a, chhum lo chat lova an service quality an tih hmasawn reng theihna tur a ni. India chuan a buatsaih dan tur fel takin a ruahman a. Charter tinte chu sawrkarin a chhawrtu tur ram mipuite hnena tihsak thei ngei tura a intiamte an ni a: Department tinin mipui tana thil an tihsak theihte chu kim taka list siamin an tichhuak ang a; office hun leh a awmna address te, a mawhphurtu officer leh a telephone number, engti chhungin nge an pek theih tih leh lungawi loten lungawilohna an thlenna turte chiang takin an tilang ang.
Department ṭhenkhatin ṭha taka an buatsaih laiin ṭhenkhat Citizens’ Charter chu an hlawhtlinna (achievement/ success story) ziakna bu lam a ang zawk mah. Department tinin hei hi an buatsaih ngei leh ram mipuite hnena an hriattir ngeia pawimawh. Atirah chuan Mizoramah pawh department tinin office notice board-ah tar chhuah tur a ti a, mahse chu chu chhunzawm a ni ta lo niin a lang. Chhunzawm pawh ni ta teh reng se, English hlira buatsaih a nih avangin a chhawr tura ngaih mipui tam zawkin an hre thiam chuang lovang. Citizens’ Charter a mumal loh avang leh mipui hriata puanzar a nih loh avangin department tam takin mipui hriat lohvin an department-in mipui tana a pek chhuah tur ni si mi tlemte ina hlawkna lo tel mai hi a awm phah fo niin a lang. Citizens’ Charter hi a nih dan tur taka hman chuan ‘democracy chu mipui sawrkar, mipuite tana mipuite siam’ tih tifiahtu ṭha tak a ni.
Mizoram hian ei leh bara intodelh turin kum hei chen hi a lo bei tawh a. Ram buai kan nihna aṭanga inremna nei a, ralmuanga sawrkarin hna a thawh chhung hi kum 30 zet a lo ni ta. ‘A hun ngaihtuah chuan zirtirtu ni hial tawh awm’ Tirhkoh Paul-an a tih ang maiin, a hun ngaihtuah chuan intodelhna kawnga thleng sang viau tawh awm kan ni; mahse a bul ṭan ang chauh kan la ni si. Sri Lanka ram te khu chu ram buai aṭanga an chhuak chiah kha chu a thlun chhuak ang pur purin an tlan mai a ni. A hnu kum khat lekah khan buai laia Airport aṭanga khawpui darkar hnih tlanni ṭhin kha, minute 20-ah kan thleng thei zuk nia.
Kan ram mihring hi eizawnna chunchangah hetiang hian thliar ta ila: 60% Lo neih (shifting cultivation)-a ei zawng. 20% huan nghet, leilet (WRC) leh industry-a ei zawng. 15% sawrkar hna thawk, sumdawng leh pensioner. 5% A remchang apiang thawka ei zawng. Department hrang hrangte Citizens’ Charter enin sawrkar development programme-in a puih berte chu huan nghet, leilet (WRC) leh industry-a ei zawngte hi an ni a. Heng mite zinga 40% vel chu sawrkar hna thawk pension leh sumdawng hausa leilet/ huan/ industry nei lo pawh ni se awm thei tho, an duh phawt chuan ṭanpuina dawng lo pawha tipuitling thei an ni. Ka sawi tum ber chu kan ram mipui tam ber 60% tlang ram lo neih (shifting cultivation)-a ei zawngte hi eng department mahin an Citizens’ Charter-ah an ziak lang lova, puitu tur department an nei mumal lo tih hi a ni. Sawrkarin an ṭanpui nasat ber 20% mipuite hi intodelhtir ta pawh ni i la, mipui tam ber 60% te hi an intodelh loh chuan state intodelh kan ni ngai dawn lo.
Agriculture department aṭanga sazu tur an dawn ṭhin bak hi puihna dang an hmuh sawi tur an hre lo. Kum tawpah Agriculture departmentin an buh thar zat an zawt a, chu chu an department buh thar chhuahah an ziak lang ve leh mai ṭhin niin a lang.
Kum 2016 Statistical Handbook Mizorama a lan dan chuan 2014-2015-ah ram hectare 20064 tlangram buh chin nan hman a ni a, matric tone 23,583 an thar. 2015-2016-ah ram hectare 19851 chauhah buh chin a ni a, matric tone 24,343 an thar si, ram zim zawkah hian an thar tam zawk tlat a ni. An ziak zim tulh tulh ang a, an buh thar erawh a tam tulh tulh dawn a ang. Hei hian WRC-a buh thar zat pawh a tirinhlelhawm vek. Tlangram lo, ṭin khat (acre khat) hmunah phur 50 - 90 te an thar thei a. Buh hmun acre khat ven hi a harsa reng reng lo. Buh kham neihna tur lo nei chungin sawhthing hmun a neih theih a, hmarcha leh thlai dang tam tak an thar ṭeuh thei a, fur thlai hralh tur tam tak an nei thei bawk. Tlang lo buh heti taka a hlawk tak chhan hi khaw awm dan danglam (climate change) avanga favang ruahtui ṭha tate leh buh hlawk chi an chin tak vang te a ni thei ang. Tlangram buh vui khatah hian buh fang 700 aṭanga 800 te a awm theih laiin leilet buh vui khatah fang 170 aṭanga 250 te a awm thei chauh a ni, an ti.
Tlang ram lo neitute hlamchhiah (ignored) an ni hi a mak lo ve! Union Territory kan nih tirh aṭanga kan thupui ber chu tlangram lo neih (shifting cultivation) tih bo a ni a, vawiin thleng, kum 45 chhung hian tih bo tumin theihtawp chhuah a ni. Hemi avang hi a ni ang chu eng department Citizens’ Charter-ah mah chiang kuanga an tihlan loh. Eng vanga tih bo tum nge kan nih? Environmentalist hovin tlang ram lo neih, lo hal khu hian boruak chhia a siam a, global warming a siam an tih vang te, ram a tiphul nia an sawi vang te, ram sa humhalhtu pawlten ram sa te eizawnna tur ram kan tihchhiatsak zel nia an sawi vang te, economist hovin a hahthlak ang huin a hlawk lo, tia an sawi vang te, Forest leh Green Mizoram intiten ram kan tikang chhia an tih vang te ni berin a lang. Chung chu Mizoram leilung zirchianna nei hauh lovin kan lo awih ringawt a, tlang ram lo neih hi kum zasarih lai hman ni tawhin sawi a ni a, kan ram hi a ṭhat ngaiin a la ṭha.
Ramsate hian ngaw ringawt an mamawh lo, chul rama hnah chawrno te an mamawh, khaw tinin zau khat chauh zel kan ṭheh hian an chenna ram hnuai an neih loh phah lo bawk. Tlang ram lo neitute hmangaih awm takin: “in hna thawh dan hi a hahthlak lutuk, in thawh hah phuin a rah in seng si lo” tiin kan sawi hnawm sak a. A hlawk zawk dan tur leh awlsam zawk dan tur ngaihtuah puina reng reng awm si lovin. A thlakna tura
ṭha hria niawm takin kan sawrkar kal tawh zawng zawng kha an insawi a, vawiin thlengin engmah an hmuchhuak rih si lo. Intodelh turin tlangram lo neih thuah Mizoram sawrkarin a policy a thlak a, anmahni ṭanpui dan kawng a zawn a ngai; a la hlawk reng dan chu a chungah kan sawi tawh kha.
Tlang ram lo neih kan sawichhiat nasat lutuk avang leh lo neitute kan discourage lutuk avangin lo neih theihna khuaa awm reng si lo nei lo, sawrkar hna thawk si lo, sumdawng awm thei ni bawk si lo, lo nei peih lo kan siam ta ṭeuh va. Mizoten hmeithai enzawnna tura kan dah thlap zu zawrh ei zawn nana hmang an tam phah a. Reserve thing kita thingai chheha ei zawng an tam phah bawk. Eizawnna mumal tak sawi tur awm lo va a rem rem tia ei zawng an tam phah bawk. Heng hi tlang ram lo neih mitinin kan eizawn thiamna kan sawichhiat nasat lutuk rah chhuah a ni a, kan ram economic dinhmun a khawih phak. Lo neih theihnaa awm si nei si lo, engemawti mai maia ei zawng kan pun ang zelin kan ramah hian retheihna a pung ang.
Tlangram lo neitute leh farmer dangte ei leh bara intodelh dinhmuna hlang chho tur chuan hengte hi an pawimawh:
1. Khaw tin Village Council-ten ram an humhalh ṭha tur a ni a, an ram neih zawng zawng chu an khua leh tuite eizawn nan an humhalh tlat ang.
2. NLUP emaw kawng dang vang emaw a ram sem leh neih eizawn nana hman si loh ram hnuai anga awm mai mai te chu Community land-ah pek kir vek ni se.
3. A nghetin tumah ram pek ni lo se, leileta siam theih pawh nise, an siam peih chhung atan chauh pek ni se. A zawna kum thum an siam loh chuan Community land atan lakkirsak ni se. (Leilet, siam lohva kalsan, ṭawl mai mai a tam ta lutuk).
4. Huan nghet nei duhte tan tui lak awm theihna leh economic connectivity siam theihnaah chauh ram pek ni se.
5. Lo neihna tur ram ṭheh bial fel taka siam vek ni se. Chumi chhungah chauh chuan khaw mi zawng zawngin lo neih ni sel la; zau au thei ang bera neih ni bawk se.
6. Ram ṭheh tur bial ruahmanin ram kang lo tur zia ang zela ṭheh ni se. Ram tihkan reng reng loh ni se, a kan palh pawhin a rang thei anga khawtlangin
ṭhelh ni se.
7. Ram ṭheh chhunga mahni pawm vat zo lo chu chawitir ni se.
8. Reserve ri-a ram ṭheh a nihin reserve vat tel reng reng chu chawitir ni se.
9. Lo vahin kan chunga mite phurh thluk zel ni se la, ko kai deuh pawh vate fuk awm lo turin vah fai vek ni se. Kan lo pawm chhunga kawr awm vah pawh thlak vek ni bawk se.
10. Buh hmun kham tharna tur ngei neih ni se.
11. Buh baka thlai chin reng reng khawtlang hotuten a market ngaihtuah a, chin tur bik ruahmanin market hlawk tham zel a thar theih nan thlai inang chin ni se.
12. Englai maha a rate hniam ve vak ngai lo, chhawhchhi, hmarcha leh bekang te chin uar a ṭha ang.
13. Thlai thar hralhna thuah VC leh Association-in mawh an phur ang a, a huho zelin hralh a ni ang.
14. Thlawhhma zaupui lai tak thlengin sawrkarin economic connectivity a buatsaih zel ang a, chu lai hmunah chuan station siamin thlai thar hralhna tur in (parmanent ni lo) an buasaih bawk ang a, chutah chuan a latuten motor-in an dawh ṭhin ang.
15. Khaw tin tana dawr awlsamna tur zelah banking system siam ni se.
16. Sawrkarin tlangram lo neih (shifting cultivation) a eizawngtute ṭanpuitu tur department ruahman ni se la, an ‘Citizens’ Charter’-ah pawh an ṭanpui theih dan tur kimchang ziahlan nise.
17. Heng buh leh thlai dang thar chhuaktute leh khawpuia zuar chhawngtute indawrna tur in, tui, eng leh inthiarna facility ṭha tak nei khawpui kawtchhuah tinah sawrkarin a sa ang.
Chutianga kan tih chuan kum rei lo te chhungin subsistence level economy kan ni ang a; chutih chhung chuan sawrkarin a huhova parmanent farming tihna tur, tui lak, market leh economic connectivity awlsamna ram a lo ruahman ang. Tichuan awlsam zawkin parmanent farming leh market economy-ah kan in hlang kai ang a, parmanent farming-in min chawm theih chinah chuan kan tlangram lo neih chu sawi chhiat hran ngai hauh lovin a bang tawh mai ang chu.
- Commissioner Lalkiamlova Tuikual South