Written by
Dr. Benjamin Lalduhawma (Bena Ralte)

AN DAMNA – KAN DAMNA (World Rabies Day - 28th September, 2022 Pual)

“Ran daktawrte hi an thiam ber, a chhan chu an damlote phai lama refer pakhat mah an la nei ve lo.”

WhatsApp lama fiamthu message ka dawn a ni a, ka ṭhiannu pakhat min rawn thawn niin, ‘forwarded many times’ tih kha a lang tel bawk a, a kual nasa viau tawh a nih hmel, a ram pum huapin kan lo nuihpui hluah hluah tawh a ni mahna. Kei, a ran daktawra ngei pawhin ka hlimpui kher mai. Fiamthu tel lova khawsa thei lo Mizo society, mi chhiat tawh chungchang meuh pawh fiamthu atana lo her kual duh tawk an awm zelnaah hian, keini ran daktawrte ngei pawh hi fiamthu thawh nan min hmang âwl lo va, huat enah kan en bik hek lo; min ngaihnep tak tak vang a ni bik lo tih hai ngai bik hek lo i! Ama’rawhchu, “Mahni damlo enkawlte sa ei ṭhin awmchhun chu ran daktawrte” tih in lo nuihpui kur kur karah khan mahni damlo enkawlte khuaikhem ve ngai lo daktawr kan nih hi min lo hriatpui ve tho ula aw.

A thu tak deuh lamah aw ni ang. Khawvel hmasawnna kal zelah mi tinin smart phone, internet speed chak tak nena thuam kan hum fir fer tawh a, kan information mamawh pawh library-a kala hah hnepa lehkhabu chhah tak tak keu kual ngai tawh lovin, second rei lo te chhungin inthiar pahte’n kan click chhuak ta zet zet mai. Hetiang taka hriatna zau zawk nen kawng tin renga hma kan sawn zel lai hian, hringnun hlim taka kan hman theihna tura kan rante leh anmahni enkawltu ran daktawrte’n chanvo pawimawh lutuk tak mai an neih hi hmu thiam tawh eng zat tak awm ang i maw? Ran daktawrte chu kan vawk til la tur te, bawng mawng zen tur te, kan ran vulh a damloh changa min enkawlsak tur an nihna chinte hi chu hman ata tawh kan hre fur a, amaherawhchu, “An damlote phaiah an refer ve ngai lo” tih fiamthu lo nuihpui hluah hluahtu zingah hian, keimahni ngei mai natna khirh nena damlova phaia refer kan ngaih lohna tur hian, ran daktawrte hian an theih tawpin ral ven hna min lo thawhsak ṭhin a ni tih te hi hre thiam pha eng zat tak awm ang i maw? “An damlote sa ei ṭhin daktawr” tia kan fiamthu piah lamah hian ran hrisel, dam ṭha lai sa chauh mipui ei tura chhawp chhuah a nih theih nana chhun ni sen sa hnuai leh, zan tai rekah pawh thlan tui far zawih zawiha an thawh chhuah ṭhin dante hian whasapp message mai ni lo, Mizo mipuite thinlungah ‘forwarded many times’ tih a chan ve a hun ta viau a ni.

Ṭhian zingah han indeu fiam nana “Nang chu vety. lam chan i ni” han tihte hi fiamthu ṭawngkam lar tak niin, mihring ni ve lema ‘vety lam chan’ han nih chu tlema rual pawl ve phak lo nia ngaih a ni ṭhin. Mahse, thil hi a nihna tak han chhût chian erawh chuan vety. lam chan hian mi zawng zawng leh kan nunphung zawng zawng deuhthaw hi a lo huap reng mai!

Dik taka sawi chuan kan rama buh chinna tur hmun ṭha a tlemziate han en hian, vai buh ring lova khawsak tih lam hi chu kan ram hmelhmang hian a support lem lo. Ran vulha intodelh tur erawh chuan chance ṭha tak kan nei a ni. Hetianga kan ram economy a zuan dawrh dawrh nana Vety. Department pawimawhna leh tihchangtlun zel a pawimawhzia lam hi chu hun danga sawiah khek ta rih ila, tun ṭumah chuan hrisel leh hlim taka nun kan hman theih nana ‘Vety. lam chan’ hi i han hrut phawt teh ang aw.

WHO-in a chhinchhiah dan chuan mihring natna chhinchhiah chin hi chi hrang sing tel a awm tawh a, heng natna chi hrang hrang zinga za zela 60 aṭanga 75 zet chu ran leh ramsate aṭanga kan kai theih natna an ni a, chung zinga tam tak phei chu e, mihring zingah rawn ṭai darh ta hlauh se la a tihdamna awm hauh lo, ‘weapon of mass destruction’ ang maia kar lova a maktaduai tela kan pulh pukna tur natna hlauhawm an lo ni reng mai! Chutiang hun rapthlak a thlen lohna tura ṭan lak leh, ran leh ramsa zingah hmuhchhuah a lo nih hlauh pawha a darh lohna tura rang taka hma lak nghal chu ran daktawrte kovah a innghat a, an mawhphurhna pawimawhzia leh hautak turzia chu kan hriatthiampui thei deuh awm e.

Hetianga mihringin ran leh ramsa aṭanga kan kai theih natna eng emaw zatah hian a hlauhawm ber pawl zinga pakhat chu ‘rabies’ (ui â hri) hi a ni a, vawiin hi World Rabies Day a nih angin he natna chungchang hi mipui vantlangin ka hriat atana pawimawhzual i han thlur zuai zuai ang hmiang.

He natna ṭihbaiawm zet mai hi a upa tawh vang vang hle, Aristotle-a sawi danin ṭuan leh mangah, kum 4000 chuang liam ta daihah khan Egypt leh Greece ramah te an lo buaipui tawh nachungin, vai len vawi hnihna hma lawk 1885 kumah khan he natna laka invenna (vaccine) chu hmuhchhuah a ni ve chauh a, a tihdamna tur damdawi phei chu vawiin thlengin hmuh chhuah a la ni ta lo! Tun thlengin khawvel pumah mi sing ruk dawn he natna vang hian an thi kum tin a, India ramah ringawt pawh kum tinin mi sing hnih bawr vel chu he ui â hri vang hian an boral ziah anga chhut a ni.

He natna thlentu hrik hi a natna veitu ui chil (saliva)-a awm a nih miau avangin thi zur zur khawpa mi a seh chauh ni lovin, mi a liah hlep hlep chauh pawhin kan kai thei a ni. Naupan lai khan pán leh pemte ui han liahtirte kha kan ching viau ṭhin a, he ui â hri mai bakah natna dang te pawh kai theihna remchang tak a nih avangin a lo finthlak lo hle! Ui âin mi a seh hian mihringa a natna rawn lan chhuah hun hi thla hnih aṭanga thla thumte a ni tlangpui a, chutih rualin uiin a sehna hmun leh taksaa a natna hrik lut zat azirin kar rei lo te aṭanga kum khatte pawh a ni thei a, kum rei tawh tak, uiin a seh aṭanga kum 10 leh kum 20 hnu lam daiha rawn lang chhuaka thihpui ta chauhte pawh hriat tur a awm ve tho mai. Chuvangin, uiin mi a seh hlimchhawna kan at nghal bual bual loh vang maia ngaih lo tihṭhat nghal veng veng ngawt chi a ni hauh lo a nih chu.

He natna hi mihringin a vei tawh chuan, eng damdawi dawi emaw hmangin a nunna chu eng emaw chen pawh seisak chu a theih pawh a ni mahna; mahse, chu chuan hrehawm taka an tawrhna a tisei mai chauh a ni. Hrehawm taka an na tuar lai hmuh reng ai chuan thihpui tur tho tho, a rang thei ang bera kaltir mai kha an tana kan tih theih sang ber tur chu a ni mai; a rapthlak asin! Hetiang taka natna ṭihbaiawm a nih lai hian, thil lawmawm tak erawh chu awlsam taka kan inveng thei hi a ni. He natna laka kan ui venna tur (vaccine) hi Vety Department, ATMA, KVK, NLM hnuaiah te leh mimal leh pawl ang pawhin a thlawnin an pe chhuak fo va, a thlawna lak tur a awm loh lai pawhin hmun hrang hranga Vety hospital leh private clinics aṭangte pawhin man tlawm tea lak theih reng a ni. Uiin thla thum an tlin veleha laktir a, a bak pawh kan vulh chhunzawm chhung chuan kum tina pek zel tur a ni.

Ui emaw, zawhte emawin mi a seh a nih chuan a hlimchhawnah a sehna hmuamhma uluk taka tui leh sahbawna minute 10 aṭanga minute 15 chhung sil nghal hian, kha a sehtu khan a hri lo vei pawh ni se la, nunna tam tak kan chhan thei a, chumi zawhah chuan a seh aṭanga darkar 24 chhung ngeia damdawi in hnai ber panpuiin, ui â hri dannain kan inchiu nghal ang. Ngaihsam taka kan khawtlaipuia a natna a rawn lan chhuah hman hlauh erawh chuan eng injection leh rul sa mahin mi a chhan thei tawh lo thung.

WHO chuan a hminga “United Against Rabies” tih changchawia hmalakna kalpuiin, kum 2030 hma ngeia ui aṭang bika he natna mihringin kan kai ṭhin chu tihbo tumin thapui a thawh mek a, vai ram lamah te chuan a la khirh deuh pawh a ni mahna. Mizoramah erawh chuan khawlaia ui vakvai mai mai hmuh tur awm lovin, kan rama uite chu neitu nei vek an ni a, a neitute’n ngai pawimawha ṭha taka kan ui vulhte ṭheuh he natna laka invenna (vaccine) kan laktir vek a nih chuan, he WHO hmalakna pawh hi kan ramah chuan awlsam takin kan tihlawhtling thei awm e.

Mi hi ngaihsam tak tak kan la tam viau a, thufingin ‘tihdam aiin inven a awlsam zawk’ a tih laia inven lam ngaihsak si lo, natnain min han tlakbuak tak achenga damna tur a nih chuan tia Kelkang lei leh ran thisen pawh eia in ta duak duak hi mi eng emaw zat kan la awm ṭhin. Kan taksa tana ṭha lo leh natna ngei ngeite pawh hi thawklehkhata kan chhiatpui nghal burh lem loh hi chu ngaihsamah kan tlakpui mai zel a, a tawpah buaina zakhua mi a thlen leh si ṭhin. Ran vulh chungchangah pawh hian kan rante’n an thihpui natna tam tak hi awlsam taka invenna (vaccine) laktir hmanga kan pumpelh theih ni reng si, kan ngaihthah avanga tihdam rual lohva an lo kai tak natna an ni fo.

A chunga kan sawi tak ang khan mihringin kan natpui natna tam zawk hi ran leh ramsa aṭanga kan kai theih natna an nih vangin, kan rante hrisel leh hrisel loh hian keini mihringte nunkhua thui takin a nghawng a ni tih hriain, a breed ṭha leh kan hlawkpui dan tur chungchang chauh ni lova, kan hrisel nan kan rante an hrisel a ṭulzia lamte hi kan ‘google’ tam a ngai. Ran vulhtute’n vulh mawl tawpa an damloh huna ran daktawr panpui leh ngawt lovin, an dam ṭhat lai leh khua a la tlai hma ngeiin he ui â hri mai ni lo, natna chi hrang hrang laka an invenna tur hi i ngaihvensak ṭhin ang u hmiang.

An damna hi kan damna tur a ni si.

- Dr. Benjamin Lalduhawma (Bena Ralte)