Ui seh!
Ui seh hi a hlauhawm vek em?
Ui seh zawng zawng a hlauhawm vek kher lo, mahse an hap nat hlauh chuan na tawrh bakah ui chanchin hriat chian lohvin min seh ngat phei chuan ui a hri kai a hlauhawm vangin, rilru a hah tel ṭhin. Ui seh zawng zawng erawh ui a hri veina a nih vek loh laiin, a ni palh hlauh thei thung!
Uiin mihring emaw ran dang an seh hian an seh chhan hrang hrang a awm thei a. A tam berah chuan ui note leh ṭhanglaiten an chenpuite leh an ina lengte an chhaih vanga han seh/ hap palh a thleng fova. Hetianga infiam vanga an seh (play-bite) hi chu ui a hri vei vang a ni lo tlangpui a, a hlauhawm lem lo.
Ui hian hmelhriat lem lo leh anmahni tana hlauhawmten kut emaw hmanrua thawh chunga an lam pana an ngaihte an seh fova. Ui dawihzep leh tawmim ten an hlauthawn vangin mi an seh fo bawk. Hetianga an seh chhan hi an invenna vanga seh (defensive bite) a ni tlangpui a, ui a hri vanga seh a ni lem lo. Amarawhchu, invenna leh an hmelmate laka inven tum vanga mi seh an nih vangin an seh na fo thung a, hliam na tak a thlen thei.
Ui seh zinga hlauhawm ber, mahse thleng zen zen si lo erawh chu ui a hri an vei vanga mihring leh ran dang an seh (rabid bite) a ni thung. Ui a hriin an hriatna a khawih buai tawh vangin, an taksa thunun thei lovin an bulhnaia seh theih theih an seh a. Chaw ni lem lo thing emaw perek emaw te khelin an ek te an ei a. Thil um leh chhaih nei si lovin an tlankual zuai zuai a, awrawl pangngai aiin aw chher chher chhurin an u ruah ruah a. An kam sir aṭangin chil hnang a uai duah duah ṭhin.
Ui a hri
Ranvulh leh ramsa aṭanga mihringin natna kan kai theih zinga hlauhawm ber pakhat, hridanna laa inven theih natna niin, khawvel ram 150 aia tamah bu a khuar mek a ni. Mihringin ui a hri natna an vei zaa sawmkua leh paruk (96%) aia tam mah hi ui seh aṭanga kaichhawn niin, khawvel pumah ui a hri vangin minute sawmpanga dan zelah mi pakhat thi zel anga chhinchhiah a ni!
India ram bikah kum tinin mi maktaduai 7 velin ui a hridanna la an awm ṭhin a, mi maktaduai 17 aia tam mah uiin a seh thung. Ui seh chhinchhiah kher loh nen phei chuan uiin mihring a seh hi a let aiin an tam maithei! The Association for the Prevention and Control of Rabies in India (APCRI) chuan kum 2004 khan India ram pumah ui a hri vangin mi 20,565 thi niin an sawi a, amarawhchu zirchian leh chhinchhiah dan a kimchan tawk loh vangin an chhinchhiah let sawm dawn hi ui a hri vang thi awm tura ngaih a ni!
Uiin a seh che chuan...
Eng amaha hmaa hlauhthawn ngawt tur a ni lova, hliam tuarte tana awm nuam lo rawk khawpa insawi ṭhaih hi a ṭul ber lo; ṭawng thlamuan zawk tur a ni. Amarawhchu, natna ṭihbaiawm tak kaichhawn palh theih a nih vang erawh chuan ui sehtu hridanna lak dan chhinchhiahna bu (vaccination card/ booklet) leh, a neituten an enkawl dan te enfiah a, a ṭul anga ui hri danna chiutu Veterinary Doctor rawn a finthlak ṭhin.
A seh hliam/ hmuamhma kha tui thianghlim leh sahbawn hmanga minute 10-15 chhung tal sil tur a ni a. Hemi hnu hian iodine emaw pemthar damdawi hmanga hruk fai ni se. Tichuan a rang thei ang berin hriselna lama thawktute pan thuai tur. Ui seh reng rengah taksa tithip thei thil thur lam emaw, hmarcha dip emaw, theitui lam phul/ hnawih loh tur a ni a. Tin, hliam kha tuam loh tur.
Mihring kan inang lova, ui hridannaa chiu thlap leh a chiutu doctor pawn a hlauhawm lohzia hrilhfiah an nih hnu pawha hlauhthawnna la nei tlat an awm ṭhin. Heng tan hi chuan medical doctor-te thurawn anga hridanna lak mai a him.
Tun hnaia ka tawnhriat chi hnih hi tarlang ila. An tette aṭanga ui ka enkawl ve vein mi an seh chungchang a ni. Ui nu no pawh nei tawhin an ina leng nula mawngah a lo hap hlauh mai a. Ṭhiante ui tiin hlauthawng lem lovin nula chu a haw mai a. Ngai teh, an in a thleng a, an ṭhenawmte’n, “Ui seh reng reng ui a hri vennaa chiu ngei ngei tur, ui a hri te chu kum thum hnuah pawh a lang chhuak chauh thei” an lo ti ta si a, hridanna lak ngei an duh ta a.
Ui neitu min sawmna angin ui enkawl leh hridanna chiutu ka nih angin, uiin a seh nula te chhungkua hmuin kan va leng a. Ui seh zawng zawng a hlauhawm loh thu leh a sehtu pawh kan hriat chian thu te ka hrilh chuan, chhungkaw pa ber chuan, “E khai, chutia doctor berin hlauhawm lova i hriat chuan, rilru dam deuhin kan awm theih phah e” tiin inchiu kher pawh a ṭul loh thu a sawi ta a. Kum khat a liam ta a, a sehtu ui a la dam ṭha a, nula pawn engmah insawiselna a nei lem lo.
Pakhat erawh a ui neitu leh a seh a te pawh innel tak an ni. Amarawhchu, hridanna kan pek thu leh a hlauhawm loh thu kan sawi pawn seh hliam tuartu ber khan a hlauhthawn thu leh a awm a nawm loh thu a sawi a. Tichuan, medical doctor hmuin hridanna an la thung.
Nu leh pate mawhphurhna
Ui seh za zela 40 - 65 hi naupang kum 15 hnuailam an ni a. Chuvangin, ui a hri chungchangah hian nu leh paten kan fate ziritirin mi ui an hmuh emaw an bul hnaia an infiam changa fimkhur a ṭulzia kan hrilh nawn fo tur a ni. Ui hmelhriat ngai loh chu a neitute zawh chian hmaa chhaih emaw chul sak tum ngawt loh tur a ni a. Tin midang ui chhaih leh auh nawmnah chin loh ni se. Ui hian an hmelhriat ngai loh leh mi thar zawng zawng an nelin an kawm ngeih vek bik lova, anmahni tina tur emawa an ngaih vangin rin loh deuhin naupang an seh mai ṭhin a, fimkhur a ṭul.
Ui vulhtute mawhphurhna
Vawikhat chu ui a hri venna ka chiu zo tihah a neitupa chuan, “Ummn, ti kha chuan tu pawh seh mah se pawisa chawi a ngai tawh lo” a ti ta mai! Khatiang ngaihdan kha kan pu tur a ni hauh lo. Ui a hri venna chiu hian uiin mihring a seh nazawng dangtu a ni lova, ui a hri an kai tur laka taksa ralveng tichaktu mai a ni zawk.
Ui kan vulh chuan enkawl leh a ṭul anga khawtlang hruaitute’n khuahkhirhna dan an siam chu zawm mai ṭhin tur a ni. Tin, mi a seh palhin hliam tuartute’n an hlauhthawn tlat chuan doctor rawna a ṭul anga hridanna lak sak leh sum sen kan huam a ṭul. Ran nunna ai chuan mihring nunna chu a hlu zawk fe si a. Hetih lai hian, suahsual vanga uiin a seh pawh ni lo, ṭhenawm khawveng ui hnawksak tih vang hrim hrima inpuh duh mai an awm zauh zauh thung a, kan fimkhur tlan a pawimawh ber awm e.
AMC hmalakna chi a ni lo’ng maw?
Tun hnaiah veng bil thuneitu Local Council aṭanga ui khuahkhirh chungchangah ui hmangaihtu leh chenpuitute tana thuchhuah hriat hrehawm a awm ta nual mai. Ui vulhtute thiam lohna kawng tam tak a awm ngei ang a, chutih rualin dan khauh tak siam hma hian thuneitute hian veng mipuite tan hriattirna emaw zirtirna pangngai tak an pe tawh em le? Local council tin hian an enkawl chhungah chuan thu an neih angin, ui khuahkhirh chungchangah pawh veng tin thu chhuah a inang lo thei hle bawk.
AMC huamchhungah tal hi chuan ranvulh khuahkhirh leh enkawl dan hi veng tina zawm theih tur AMC hian duangin Local Council-ten dan kenkawh lamah ṭanpui ta mai se a ṭha zawk ang em? Hemi chungchangah hi chuan Veterinary department leh AMC lama hruaitu fel tak takten dan puitling tak an duang chhuak thuai turah beisei phawt mai ila. Kawng tam takah hma kan sawn ngei ang.
Vawiin, World Rabies Day hian ui a hri laka inven a ṭulzia leh ran kan enkawl kawnga hmasawn zel tur kan nihzia min hriat nawn tir mawlh teh se.
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn