MASS MEDIA-IN KAN NUN A NGHAWNG DAN
‘Mass media’ chuan chanchin kan in hriat pawhna hrang hrang, heng- TV, chanchinbu, films, internet, social media te hi a huam thei awm e. Khawvelin hma a sawn rual hian mass media hian hma sawn mai ni lovin hmahruaitu a ni zel a ni.
TV hi Mizo te’n kan hmelhriatna a rei tawh bawk a, han sawi bik ta ila. ‘Television’ tih hi French thumal ‘telematigue’ tih aṭanga lo piang chhuak a ni a. TV hi mimal kutkawih emaw mimal ina siam chhuah emaw a ni lo va; Abbe Caselli, Shelford Bidwell, Alan Campbell Swinton, Ferdinand Braun, Boris Rosing, Vladimir Zworykin, John Logie Baird, leh Isaac Schoenberg te hi a sulsutute zinga mite an ni.
Media hi khawtlang darthlalang a ni a, khawtlangin a ngaihhlut zawngte tar lan ṭhin a ni. Kan hriatna hnar a nih bakah kan intihhlimna leh inawmtleina a nih avangin mi tin te hian kan chhiarin kan ngaithla tam a, hei vang hian sawrkar tan pawh hmanraw pawimawh tak a tling.
Sawrkar thu chhuah hriattir nan leh mipuite zirtira tihbengvar nan a ṭangkai hle a, India ramah hian DD News leh All India Radio te hi an tel a ni. Sumdawnna huang chhungah pawh hian an lian em em a; a neitu (ownership) aṭang hian a hriat theih mai awm e. Mimal 25,000, company pakhat aia tam intelkhawm (joint stock companies) 2000, leh society 1200 te hian neitu nihna an nei a ni.
Media leh khawtlang inlaichinna hi a thuk viau a. Thil thleng hrang hrangah mipuite sukthlek tur an kaihruai a nihna lai te pawh a awm a. Hmeichhe chungchangah han lut ta ila. Media-ah hmeichhiate hnuaihnung taka lantir an nih chuan chu chu a taka a thlen zui dan tur, mipuite rilru kalna tur kawng a ni. Chutiang bawkin a ṭha zawnga hman a nih chuan sual do na kawngah huaisenna te pawh nasa takin a tuh ṭhin.
Tun hnaiah Iran-a Mahsa Amini thihna chungchangah Twitter-ah ringawt pawh tweet leh retweet chuan maktaduai 80 a chuang a, Iranian sawrkar chuan Instagram leh Whatsapp te mipui hman theih loh turin a siam ta hial a ni. He ta ṭanga thil lang chiang tak chu a ṭha lo zawnga rilru hruai peng theitu a nih laiin mipuite kawng dika hruaitu pakhat a ni chiang hle. A hnuaiah hian entirna pakhat han tar lan nghal ila.
A bik takin internet-in min chenchilh hnuin hmeichhiate’n an chunga thil ṭha lo thleng an au chhuahpuina a thleng ṭhin a, chung zinga mi chu #MeToo Movement hi a ni. He movement hi mipat hmeichhiatna kawnga hlemhletna do nana kum 2006-a intan kha a ni a. A inṭanna chu kum 1997-a thil thleng kha a ni.
African American hmeichhe activist Tarana Burke chuan hmeichhe pakhat (a hming chu Heaven a ni a) hemi kawnga tawhsual tawk chanchin a hriatin a rilru a khawih a, a khawngaih em em a. A mal loh thu leh ani pawhin a tawh ve thu a tweet ta a. Amaherawhchu, kum 2017 ah chiah he movement hi a rawn lar a, US-ah chuan e-movement angin a kal zui ta a, hashtag hman a ni.
Tichuan, Hollywood lemchan thiam Alysaa Milano chuan hemi kawnga tawhsual a tawh thu leh a tawk ve te chu ṭawng chhuak turin a cho nghal bawk a, hei hian he movement hi khawvel pumah a rawn ti lar ta a ni. Heti hian a Twitter account-ah a ziak a-
“Mipat hmeichhiatna kawnga dik lo taka cheibawl i tawk tawh a nih chuan he tweet reply nan hian ‘me too’ (kei pawh) tiin lo ziak rawh.”
He movement hi India ramah pawh October 7, 2018 khan lemchanthiam Tanushree Dutta-in a tawhsual tawh chungchang a sawi chhuak a, chuta ṭang chuan a rawn lar chho ve ta a. Ani chuan lemchanthiam tho, Nana Patekar chu thil tisualtu-ah puhin, Horn OK Pleasss an chan laia thleng niin a sawi a, a sawi chhuah hma kum 10 a thil thleng a ni.
He mi aṭang hian heti lama tawh sual leh khawih chhiat tawkte an inpuang ta zel a, report lut pawh a ṭhahnem ta hle a. Khatih hunlaia Union Minister MJ Akbar pawh kha hmeichhe 11 zetin anmahni khawihah an puh a ni. He movement hi politician-te leh dan hre mite’n an thlawp ṭhat em avangin a hlawhtling ta viau a ni.
He movement te pawh hi khawvel huapa a hlawhtlin em em chhan chu mass media vang a tih loh theih loh. Sawi chhuahna tur platform a siam a, chumi hmang chuan kan lo in hrepawh thei ta a ni. Kum tam tak rilru hrehawm taka miin an lo tawrh tawh kha midang chanchin avangin huaisenna thar an lo nei a, thil ṭha lo titu tam takin hremna an hmuh theih phah ta bawk a ni.
Mass media hi vun ngo ho hian an hmang ṭangkai thiam em em a, India hmar chhakah te pawh kan ngaisang ve hle a ni. Chutiangin thlipui hrang hrang lo thawk ṭhin a awm a- Korean thlipui te, Turkish serial thlipui te a lo thawk a, min nuai a. Heng thlipuite hi mass media kaltlanga lo thleng a ni. Pawnlang tak angin lang mah se, a vilh thuk hle a. Kan duhzawng leh kan incheina thlengin min thununin min thlaksak a, culture thar min pe kan ti thei ang. Heng bakah hian kum zabi 20 na chhoa khawthlang lama capitalist society a hrin chhuah te khan mass media thiltihtheihna chu a pholang chiang hle awm e.
Engpawhnise, heng hmasawnna thar hrang hrang kan neihte hi sual ang hiala ngaihna awm bawk ṭhin bawk mah se, sual tak tak leh kan hmasawnna daltu zawk chu thatchhiatna, dawngdahna, insum theih lohna te a ni zawk awm e.
Hun reilote chhung hian inawmtleina thar a chhuak hnem a, hemi karah hian mi, an tuma chiang leh taimate chu hengte hian a tibuai ve lo a, an hlawhtlinna a dal chuang lo. TV awm hnu khan hmanlai anga inkawm tel tel a awm lo tih kha sawi dan a ni a. Chutiang zelin tunah pawh hmanraw thar kan hmang ta zel a, a awm hma leh awm hnu chu a inang thei lo. Lehkhabu te pawh ṭhahnemngaihna aw in kan chhiar tlem kan ti a, chutih rualin chanchinbu leh lehkhabu te an la dam khawchhuak ve zel a, lehkhabu man phei chu a sang chho ve hret hret niin a lang.
Chuvangin, mahni phone ṭheuh khawih te hi helh viau mah ila, kan pawm thiam mai a hun tawh em? Khawvel dangah kan cheng thei lo a, kan thinlung hian Mizoram leh Mizo awmna a kalsan thei lo. Mass media hian khawvel zau zawk hawina tukverh min hnutchhiah mai zawk a ni.
- Debbie Rinawmi