Written by
R.Lalhmangaiha
Bethlehem veng

Good Governance engtin nge kan neih theih ang?

‘Good Governance’ tih hming hi politician-te ṭawng­kam lam rik zin ber pakhat a ni. Sorkar ṭha siam tur chuan thuneitu ber sorkar, kohhran leh mipuiten mawh an lak hmasak ber a ṭul a. Kohhran chu thurawn (advice) petu ni se, kohhran thu leh hla zawng zawng chu sorkar ṭha chuan a kawi a ngilin a zawm vek tur tihna erawh a kawk lo.

Good Governance nei thei tur chuan Politician, sorkar hnathawk leh mipuiten kan hnathawh reng reng hi neitu rilru nihna thinlung pu a kan thawh erawh a ṭul a. Politician leh sorkar officer, anmahni lawina kohhran sum him taka an kawl theih piah lama a pung awma kawl thei si, sorkar sum kawl him thei reng reng lote an la kah nuk chhung hi chuan dikna lal tiang hian kan Zoramah ro a rel thei ngai lovang. Lei thil leh van thil inkar kan dah hla lutukte hi a dik lo hrim hrim.

Sorkar ṭha leh rorelna dik hnuaiah chuan mahni dan siam palzut ngam leh namnul thei khawpa lalna leh thuneihna nei an awm a rem lo a, hlauh tur leh hlauh loh tur ngun taka thlir reng a ṭul. Tuna Mizoramin kan mamawh lian em em chu hlauh tur dik tak hlaua ram leh hnam rawngbawl thei tur politician, sorkar hnathawk leh NGO lianah hruaitu kan neih a pawimawh takzet a. Kan mi lian leh thil ti thei tak takte pawh an diklohna hailan leh chhui chhuah a nih hnu pawha kan man ngam loh a, kan hrem ngam loh emaw, kan la intlawnsiak chhung chuan rorelna fel leh ṭha a piang thei ngai lovang.

Dan leh hrai zawm ṭhat hi mipui huap zo sorkar (inclusive government) siam nana pawimawh ber pakhat a ni. Tuna kan politician leh sorkar hotu liante hi kristian ringtu ṭhaah an inchhal ngam deuh vek a rinawm a, kohhran bel tlattu, Pathian ni apianga Biakin kawng zawh ṭhin an ni deuh vek awm e. Tichuan, kohhran chuan mawhphurhna lian tak a nei hmasa tihna a ni.

Sorkar ṭha kan neih neihna turin kan sakhaw hnarkaitute hian mipui zirtirna huap zau leh ṭha tawk pe ṭhin se la, kohhran tina uar taka zirtirna pek bakah Primary School aṭanga Class X thleng hian subject pakhata dah thei turin School Education Department leh kohhran ṭangrual hian hma la se kan hlawk pui ngei a rinawm.

Mipui pawh hian kalphung dik kan hriat a ṭul. Minister leh MLA te hi sorkar hna, contract/ supply petu tur ang ringawta kan ngaihna pawh paih bo a hun tawh. Head of Department leh cheque issue thei chinte chu, “Chu mi kha mi Director, CE, EE etc. a lo ni ve ringawt alawm le” kan tih fo ṭhin pawh hi kalphung dik loh vang zawk a ni. Hengte pawh hi kan sim loh chuan sorkar inrelbawlna ṭha neih chu a har khawp ang.

Kan ramah hian sorkar ṭha a pian theih nan thuneituten development inkhai rual lo lutuk chungchangah kohhran leh mipui an rawn thiam bawk tur a ni. Mipui rilru a ṭha zawnga zirtirna pek phawt a

ṭul a, mi tam tak chuan ministry dik leh ṭha nia kan hriat chu ram tana hmasawnna ruhrel chhawp chhuah leh chhawp chhuah loh lamah kan teh lova, mipui huap zo development kal pui a ni em tih lam kan ngaihtuah hek lo. Chu ai chuan chhung leh khat hnai vaite emaw, party bil thawktute chhawr ṭangkai theih sorkar chu hahipin kan fak mai ṭhin a, a ṭha lo takzet a ni.

UT kan nih aṭanga vawiin thlenga central aṭanga kan sum chawkluh hi a zat ve chauh pawh dik taka hman chu ni se, Mizoram chu India ram state-ah a mi cheng tam dana chhuta hmasawn berte zingah kan awm thei tawh hial awm e. Mahse, a mi nawlpui tam zawk kan la retheih sizia ngaihtuah hian sum lo lutte hi thuneituten an hmang dik lo nasa viau tih chu phat rual a ni lo.

Sorkar hian Mizoram tan eng anga project/ scheme/ plan ṭha eltiang pawh siamin sum lo luh belh ruih ruih se la, kan budget pawh a let tam takin pun belh mah se thuneitute leh mipui rilru a dik loh chhung chuan awmzia a nei chuang lo ang. Department-a mawhphurtu lian zawng zawng leh ministry chelhtute a ngai ang zela kan kal chhung chuan eng tihna mah kan ni chuang lo ang a, ngaiawh aiin kan hnungtawlh zel ang. Chuvangin, kan vaia moral reform a ngai takzet a ni.

A nih dan turah chuan Politician-te hi chu mahni leh chhungkua inkhawrh ruak ṭhak khawpa mipui rawngbawltu tur an ni a. Mahse, tuna a lan dan chuan chhungkua leh party inlakmukna mai niin a lang. “Kan Party sorkar” tih avanga thawk leh khata hausak thut kan tum ṭhinna pawh paih bo a ngai. ‘Chu mi kha mi Minister/ MLA chu kan laina hnai tih emaw, ‘chu mi Department head chu kan laina hnai’ tih avanga kan tihsualah pawh hrem kan pumpelh theihna sorkarah chuan ‘good governance’ a awm thei ngai lovang.

‘The more you have, the more you want’ tih duham chin lem neih lohna thinlung hi a ṭha lo em em a. Politician ṭhenkhatten Politics-a hlawkna kawng nia kan hriat, reilotea in leh lo ropui tak tak din tumna rilru te, motor changkang chhuak thar apiang neih tumna rilrute hi Politics khawvela hlawhtlinaah kan teh dawn a nih chuan ‘good governence’ chu a hla tual tual ang. Kan hotuten kawngpui siam nan cheng vaibelchhe tam tak an dah lai a, kan kawngpuite a ṭhat chuan si loh emaw, sorkar flagship programme kum kua lai kal pui tawh, NLUP-ah cheng tam tak kan sem ral tawh chung pawha mahni ke a ding thei, eizawnna ngel nghet neih phah sawi tur an van viau si chuan, sorkar pawh a inenlet a ngai a ni. Kalphung kan thlak loh chuan sorkar ṭha chu a rim ringawt phawh hriat phak a ni lo ang.

Mahni chhungkua leh mahni party chauh vulh len tum Politician chuan Party Politics bansan ngam se, Politics aia sum hmuhna hlawk zawk hna dang thawk se, ram pawhin a ṭhat pui zawk ngei ang. MLA candidate ni tura qualification mamawh nia kan hriatte pawh a danglam zo ta. Ram leh hnam vei mithiam emaw, hei chu ram siam ṭhat duh tak taktu a ni tih aia cheng nuai 40/50 emaw, nuai 100 lai pawh campaign nan sen ral tur neite ṭha zawka kan ngaih chhung chuan sorkar ṭha kan siam thei ngai dawn lo a ni.

- R.Lalhmangaiha, Bethlehem veng