Written by
Hmingsanga

INFIAM MITE TAN - KUM DIK

Kum 1999 FIFA U-17 World Cup-ah khan Nigeria chuan Japan chu 9 - 0 ngawtin an sawp a. Khatih laia Japan coach French pachal Philippe Troussier khan fiamthu ti tak deuhin,Nigeria player pakhat chu a nupui fanau te car-ah phurin, a inkhalh haw lai ka hmu a ti. Hei hian khawvel huap kum bithliah intihsiakna hlimthla chiang takin a pholang. Football-ah chauh pawh ni lo game dangah pawh 'kum' chungchanga buaina hi sawi tur tam tak a awm. Eng discipline mai pawh hi kum chungchanga buainaah hian an fihlim lo ti ila kan sawi sual awm lo e. A khawmual pui anga sawi chuan kum dik lo man chhuah hi Africa khawmualpui lamah a hluar ber a, Asia khawmualpui leh South America lamah an awm ve zauh zauh bawk. India ram infiamna buzawlah pawh infiam mite 'kum' chungchang hi sawi hlawh ber zinga a mi a ni.

Kum dik duh sawrkar

India rama Sports Association/ Federation hrang hrang intel khawmna National Sports Federation hnuaia inziak lut zawng zawng te hman turin, kum dik lo hmanga inbumna a bo theihna tur leh chumi dona kawnga hmalak a nih theih nan National Code Against Age Fraud in Sports (NCAAFS) tih chu duan chhuah a ni a. NCAAFS hi India ram pumah February ni 1, 2010 aṭanga hman ṭan a ni. NCAAFS hi Central, State, UT te bakah Sports Authority of India (SAI) leh recognized National Sports Federation zawng zawngin an hman tur a ni a. He dan bawhchhia infiammi leh official te leh association te chu hrem theih an ni. Ni 26 Feb 2015 khan central sawrkar chuan NSF hnuaia inziak lut sports association hrang hrang chu India ram aiawh tur player an thlan danah dik leh fel fai, induhsakna hleihluak awm thei zawng zawng te veng a, lang tlang leh rintlak, a tling leh tlak ten inelna an beih theihna turin thuchhuah a lo siam tawh bawk.

Kum 2014 April thla khan Central Bureau of Investigation (CBI) hnuaiah Sports Integrity Unit (SIU) Special Crime Branch chu din a ni tawh bawk a. A tawi zawngin sports huang chhunga inthamna leh eiruk thubuai ching fel tur leh bawhzui ngai te bawhzui a, hrem ngaite hrem turin a hmala theitu a nih bakah SIU chuan infiam mite kum chungchanga thil dik lo awm pawh a chhui thei bawk. A chhui theih dan kawng erawh a kual thui deuh!

Kum dik pawimawhna

Tunlai khawvelah chuan training dan a changkangin, a scientific tawh em em a. India ram chhungah ngei pawh scientific taka training neihna hmun a awm ve nual tawh. Hun hmasa lamah khan infiam miten training an dawn dan a mumal lo a, ei leh in uluk a ṭul dan te ngaihtuah a ni ngai lo. Coach-in a hrual hrep a, chakna aiin chauhna, phurna aiin peihlohna, tha za tur kha a zam a zal a. Kum mila training pek tur tih hria chu mi tlemte chauh an ni ang. Heng mi hmasa ho te hi an demawm lo e, an hre tam lo miau a. Tunlai khawvelah erawh tihdan thar, pawmawm zawk leh awmze nei zawk an hre thar zel a. Tihdan hlui paih a, tihdan thar leh changkang zawka inzirtirna a chhuak chho mek zel a. Heng te hian Mizoram thleng pawhin rah ṭha leh duhawm a neih phah ve zel bawk.

Kum tih dik loh luih avanga harsatna thleng ṭhin pawh a tlem tial tial tawh a ni. Entirnan, Lala chu kum 14 hnuai lam tournament-ah kum 17 ni chungin a tel a, a elpui te aiin tharum pawh a ngah zawk a, a hming pawh a chher reng a. Mumal zawka training nei turin phai lam academy-in an la ta chat a. Training na a load lak chu kum 14 tan a ni si a, Lala tan a zang lutuk a, a nih tur ang a ni phak lo. Lung rem foundation ṭha lo ang maiin, chhungril lamah a duap a, a inrin aia hmaah inkhelh a chawlhsan a ṭul a. Inhliam leh na a nei awlsam ang a, a sawp chu natak a ni ang!

Mizoramah engtin nge?

Mizoram Registration of Birth & Death (Amendment) Rules, 2015-in a tarlan danin, mi an pian emaw, an thih emaw aṭanga ni 1-21 chhungin tualchhunga Registrar of Births & Deaths-ah inziah luh chuan, inziah luh man chawi a ngai lo a; ni 22-30 chhunga a inziah luh chuan certificate man Rs. 100 leh late fee Rs. 10 chawi a ngai. Ni 31 hnu lamah local registrar-ah inziah luh theih a ni tawh lo a, Additional Chief Registrar of Births & Deaths emaw, Assistant District Registrar of Births & Deaths hnenah inziak lut turin a pan a ngai tawh a, late fee Rs. 100 chawi a ngai bawk.

Pian/ thih ni aṭanga kum khat hnu lama in register tur chuan a awmna district-a judicial magistrate first class pan a ngaih bakah, late fee Rs. 1,000 chawi a ngai bawk. Kan thu khel lai mek birth certicate chungchangah dan fel tak a awm thlap a. Pian aṭanga kum khat chhunga inziah luh pawhin cheng sangkhat a ngai a, a hautak tawh tehreng nen, pian aṭanga kum sawm hnua inziak lut, an inziah luh tlai chhan column a engmah inziak leh chuang si lo te pawh an awm lawi si. Dan leh dun hi dik takin zawm ni ila kum chungchanga kan buaina hi a kiang duak thei. Kum dik loa infiamna huang chhunga tel te hian kum dik te chanvo leh dinhmun inchhuhsakna a ni a. Chu mai a ni lo a, dan pawisak lohna leh dan zah lohna lian tak a ni a. Khua leh tui ṭha tih atan a mawi lo a, a thiang lo bawk. Kristian tan phei chuan tih loh tawp tur thil a ni.

Kan buaina kum

Hun hmasa lamah kha chuan infiam mi an la tlem a, Mizoram aiawha kum bituk awm intihsiaknaa an fehchhuak changin kum dik loa tel an awm ṭhin tih chu phat rual a ni lo. Tunhnaiah erawh kum bituk awm intihsiakna hrang hrangah infiam mite kum pawh a dik chho ta tial tial a, hmasawnna hmel hmuh tur a awm chho ta zel erawh hi a lawmawm a. Chutih rual chuan 100% a dik tawk lo chu an la awm ngei ang tih chu a rin thiam theih tho bawk. Kum bithliah awm intihsiaknaah champion duh luat vanga birth certificate lem hman hi thil atthlak a ni. An kal thui zel a nih pawhin a lem hmanga an thil tihin vuak let hun a nei tho a, an mualphona a darh zau ting mai dawn a ni.

Birth certificate leh baptisma channa certificate a hming ziah kawngah pawh fimkhur a ṭha. Birth cerficate a hming ziah dan ang chiahin hming put tur a ni. Mahni duh dana lo tih tih danglam ve ngawt a thiang lo. Birth certificate a hnam hming dah lo, sap hming pawh dah lo te khan, a hnuah mahni duh thuin hnam hming emaw sap hming emaw lo dah ve ngawt ten harsatna an tawk fo. Chu chauh a ni lo, mahni certificate ni lo anga inlan tum leh intihsiakna beih tum te pawh an awm zauh zauh bawk. Nu leh pa leh infiamna lam enkawltute pawhin ṭan lak nasat a ṭul. Zep nak emaw, computer khawih thiam, scan copy siam a birth certificate lem siam ṭhin an awm tih hi a chiang. Baptisma certificate leh Aadhaar card meuh pawh a lem hmuh tur a awm ta nuk mai phei hi chu a mak tak a ni.

Kum dik leh result ṭha zawk

Kum dik lo chunga hming ṭhat ai chuan kum dik tak nena a mawng phah nih a thlanawm zawk. India ram hmun dangah pawh an fair chuang lo tia mahni inthiam chawp mai loin, dik duh Mizo kan nih avang leh kan kristianna avang tal pawhin dik tur kan ni. Kum dik nen a chak loh hun a awm pawhin, infiam mite leh a kaihruai tute dem a, result ṭha nei thei lo infiam mi ti mai loin, a fuih phur zawnga ṭan lak thiam te pawh a ṭul tak zet.

Mizoram infiam miten kum bituk dik thlapa intihsiakna an hmachhawn chhoh zel chuan result ṭha hi an hlawh chhuak dawn tih hi chiang tlang ila, hmanhmawh loin a indawt te tein kan kal thiam a pawimawh hle. Kum dik hmuh leh hriat kan duh e!

- Hmingsanga