PIPUTE SULHNU HUMHALH A TUL
Mizote hi kan vanneihna chu kan pipute sulhnu zir tur leh humhalh tur tun thlenga kan la nei hi a ni. Khawvela hnam ṭhenkhat te zingah an thlahtute sulhnu hmuh tur nei tawh lo leh zir tur pawh nei tawh lo te an awm a, chuvangin an hnam chanchin pawh thui tak chhui a har ṭhin. Keini erawh chu kan ram chhung ngeiah leh kan chhehvel (a bikin kan chawr chhuahna lam nia kan ngaih Chin Hills etc.) ah te kan pipute sulhnu hmuh tur leh humhalh tur kan la nei a, kan vannei em em a ni.
Heng sulhnu hlui hmuh theiha la awm te leh lei hnuaia inphum tawh te hi hnam chanchin leh mihring chanchin zirnan an ṭangkai em em a, heng aia ṭangkai leh rintlak (reliable sources) hi an awm chuang lo. Mizoramah hian hetiang sulhnu hlui hi kan ngah hle a, hmuhchhuah belh zel pawh a ni a, helama tui leh zirmite chuan theihtawp chhuahin an zir chho mek zel bawk a. An zirna engah tunhma kan la hriat ngai loh te pawh kan hre chho ta zel a, kan pipute lo ropuizia leh an khawsak phung changkang tak takte kan hre chhuak ta zel a, a lawmawm hle mai.
Tunhnaiah Mizoramah Archaeological Survey of India (ASI) in hma an rawn la ṭan a, Aizawlah Circle Office te hial an rawn hawng ta. Hei hi hmasawnna lawmawm leh chhinchhiah tlak tak a ni. ASI hian kan ram chhunga pipute sulhnu hlui te an zir chiang mek zel a, kan hriat ngai loh te pawh kan hre chho zel turah ngai ila. Chutih laiin heng kan pipute sulhnu hlui zirchianna kal mekah hian hnamdang thil nena sawi zawm tumna leh kan sulhnu ropui tak tak te hi hnamdang sulhnu nia ngaihna te a awm a hlauhawm hle a, fimkhur taka kal pui a ṭul hle a ni. Hemi rilrua hre reng chung leh kan sulhnu hlui zirchian belh zel a nih theihnan tun hnaiah hemi lama tui leh zirna lam kalpuitu ten ‘Mizo Archaeological Society’ an din ta a, hei hi thil lawmawm tak a ni. Kan rama kan pipute sulhnu te hi hnamdang ten min zirchian sak piah lamah keimahni ngei, Mizo history hria leh khawsak phung hria ngei ten tunlai thiamna hmanga kan zirchian chhoh zel hi a pawimawh a, a him bawk a ni.
Chuvangin kan hnam chanchin leh tunhma khawsak phung te zirchian a nih theihna tur chuan heng kan pipute sulhnu hlui te hi kan humhalh tlat a pawimawh a. Humhalh tha lova a riral mai chuan kan hnam chanchin dik tak hi chhuichhuah a harsat phah hle dawn a ni. Tin, heng sulhnu hlui te hi Mizoram sum hnar, khualzin te hip tura kan thil neih hlu te an ni. Tunlaia siam chawp hmuhnawm thil ai chuan a tak ngei hi a hlu a, khawvelin a ngaisang zawk bawk. Hengte hi kan ram, Mizoram larna tur leh khawvelin a hmelhriatna tur a ni a, Vangchhia khuaa ‘Kawtchhuah Ropui’ avang ngawt pawh hian India ram mai ni lo, khawvel pawhin Mizoram hi a hre lar chho ṭan ta a nih hi.
Mizoram khaw tinah YMA, INTACH leh tlawmngai pawl, mimal leh sawrkarin pipute sulhnu humhalh kawngah hma kan la chho zel a. Sawrkar pawhin a humhalhna dan ‘‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological sites and Remains Rules, 2003’ a siam tawh a. He dan hmang hian pipute sulhnu hlui hi humhalh leh enkawl mek a ni a, a tichhe tute hremna thleng pawhin a tel nghe nghe a ni. Hetih lai hian YMA pawhin nasa leh zuala hemi kawnga hmalak tumin a inbuatsaih mek zel a. Nikuma YMA Rorel inkhawmah khan ‘Mizoram hmun hrang hranga kan pipute hmun hlui leh sulhnute hi a nih phung hloh lova humhalh a nih theih nan Central YMA-in hma la rawh se’ tiin a rel a, tunah hian hma an la chho mek a. Zoram pum huapa inzirtirna te pawh neih an tum mek bawk a ni awm e.
Tunhnaiah INTACH (Indian National Trust For Art and Cultural Heritage) pawhin nasa takin hma an la a, Mizoram hmun hrang hrangah zin kualin Mizoram chhunga thil hlui leh humhalh ngaite an tlawh chhuak thin a, mipuite hnenah hetiang lam zirtirna hi an pe ṭhin bawk a, an fakawm hle mai.
Khaw ṭhenkhat hi chuan an humhalh ṭha hle a. YMA ten anmahni ram chhung theuhva thil hlui leh Mizo history a thil ṭangkai an neih chuan an humhalh vat a, chutiang tihna chang an hriat avang chuan an khua pawh miin an tlawh chak phah fo ṭhin. Hei hi khaw changkang zia a ni. Hetiang a nih avang hian a changtu Department (Art & Culture) tan pawh a awlsam phah hle nghe nghe a ni. Hetih lai hian humhalh lem lo te pawh a awm theih a, sum leh pai harsat avanga humhalh hleih theih loh te pawh a awm thei bawk awm e.
Kan humhalh danah pawh hian fimkhur taka hmalak a ṭul. ‘‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological sites and Remains Rules, 2003’ in min phut angin a nihna tak (origin) hloh lo zawnga humhalh a ṭul a, hmundang remchanga laia dah/ hun/ phun sawn emaw, mi hmuh theih tura hmun remchanga dah te hi a rem lo a. A awmna hmun dik takah a nih ang anga a awm mai khan a hlu a, zirchian dawn pawhin a awlsam zawk bawk a. Tunhma in lungphun ṭhenkhat chu lak sawn emaw thil dang (thlan lung) atana hman daih te a awm ṭhin a, hengte hi ching lo hram ila a ṭha awm e.
Tin, humhalh a ni tih hriatna tura rawng engemaw lo hnawih te hi a pawi em em a, a hlutna a ti bo vek thei bawk a ni. Chuvangin kan humhalhna kawngah hian fimkhur tak leh uluk takin, a hlutna ti bo lo thei ang berin kan humhalh tur a ni a. Hetiang lam sawi nikhua sawi lan tel ve fo ṭhin chu ‘Chawngtui rama Thasiam se No neihna hmun’ panna tur kalkawng siam chawp te, Mizoram State Museum kawta ‘Lungvando’ bung pakhat phun ngawt te hian hlutna a nei vak lo. ‘Thasiama Se No neihna’ hmun panna hi a tira a nihna ang ang khan awm mai mai se, a lawn thei an lawn ang a, a thei lo chu an lawn lo mai ang a, a hlutna a ti zual zawk ang. Chutiangin E.Lungdar daia Lungvando bung pakhat State Museum kawta phun ngawt mai pawh hi, a awmna hmunah let vel mai mai zawk se a hlu zawk daih tur hi a ni a. Kan phun duh a nih chuan a lem (replica) siamin phun ta zawk mai ila.
Tunhnaiah hian hemi kawngah hian Zoram mipuite kan ṭhangharh ta a, kan pipute sulhnu hlui humhalh nachang kan hre chho ṭan zel a, hmasawnna lawmawm tak a ni. Hnam fing apiangin an hnam thil an ngaisang a, humhalh nachang an hre bawk a, an ngaihlu thiam bawk a ni. Kan ram chhunga mite hi keini lo chu humhalh tur an awm chuang lo a, tin, midangin min humhalh sak dawn pawh nise keimahni, a neitu ngeiin kan humhalh hi a hlu zawk a, kan tihtur pawh a ni.
Mizote hian kan hnam thil hi kan chawisan a, humhalh nachang kan hriat chuan hnam changkang leh hnam fing kan ni tihna a ni ang a, khawvelin min hriat theihna kawng pakhat a ni bawk ang. Hnam chanchin zirna ngawr ngawr bakah kan ram tihmingthangtu leh khualzin hiptu ṭha tak, sum lakluhna ṭha tak a ni bawk dawn a ni. Chuvangin, hemi kawngah hian ngaihtuahna i seng thar zel teh ang u.
- Dr Malsawmliana