I humhalh ang
Khawvel changkanna a
ṭhang zel a, chumiin a ken tel thil chi hrang hrang avang chuan kan ramngawte kan tichereu nasa a, hemiin a ken tel leh chu nungcha leh ramsate chenna nasa taka lo chhe ve zel hi a ni.
Industry, factory lian kan nei ve lo chung hian kan tichereu ve nasa a, kan ram hruaitute leh dept. lam tena an humhalh viau chung pawh hian ram changkang kan entawn ho - Korea, Singapore, U.S etc. angah te hi chuan an in zirtirna a rei tawh a, ramngaw an nei ṭha ṭhin hle. Tin, nungchate pawh an zalen em em a ni. Khawvel hian an pawimawhzia hi a hre chiang tawh a, chuvang chuan anmahni humhalh tur hian hma a la zel dawn a ni. Keini Zofate pawn beng sika kan ngaihtuah ve a ngai, tuna kan hmalaknate hi a ṭha tawk viau a, mah se mimal tin thleng phak tura kan beih a la ngai viau.
Thingkung leh hnim lam chi ho pawimawhna han sawi dawn ta ila. Boruak thianghlim (oxygen) siamtute an ni, chu mai bakah kan thawk chhuah boruak bawlhhlawh (CO2) lo hip ral zeltute an ni bawk. Oxygen man hi damdawiin lama hmang ṭhin te chuan an hria ang a, bur khat lek pawh hi cheng fe a ni zel. Thingkung pakhat hian kum khat chhunga oxygen a siam chhuah zat hi cheng nuia fe man zu nia. Heng thingkung leh hrinna nei chi ho hian boruakte an vawngdai a, lei min tur te pawh nasa takin an veng thei a ni. Tuihna te pawh an siam a, lei chunglang ṭha luangral mai tur te pawh an veng a ni. An han hring dup mai hi chu mit tan te pawh a
ṭhain a hahdamthlak ṭhin hle a ni. Nungcha leh ramsate tan chenna in nuam tak an ni a, keini tan pawh thingzai etc. thil chi hrang hranga hman tur min petu an ni. Ramngaw te hian sik leh sa chungthu-ah pawh nasa takin nghawng an nei a ni.
Nungchate pawimawhna lam han sawi dawn ta ila. Thingkung leh a dang te inthlah chhhawn/ pun zelna atan hian an pawimawh hle a, ramsate chu kal sawn kal sawn chi an ni a, tichuan, an chi emaw te kha hmun hrang hrangah an tidarh ve ṭhin. Sakei te pawh hian sakhi te an ei a, tichuan, an tam lutuk tur kha a lo ziaawm ve ṭhin a ni. Sahara thlaler te pawh khu an tia lawm, hmanlai chuan hmun hring nuam lutuk a ni a, mah se lalhote khan sakei awm ṭhin te kha an kap mang vek a, tichuan, sakhi lam chi ho te kha an lo puang ta vak a, hnim hring zawng zawng an pet zo vek a, alo rei hnu chuan tikhuan hmun roah, thlalerah a lo chang ta a ni, an ti. Rul te pawh hi kan hre ṭheuh ang a, an chaw ber chu sazu lam chi hi a ni a, sazu lo tam lutuk tur vengtute an ni. Sava chi hrang hrang pawh hi an mawiin an han hram chiah chiah hi chu mi a tihlim hle. Scientist-te pawh hian an laboratory-a thil chi hrang hrang zir nan leh enchhin nan nungchate hi an tangkai pui em em a ni, in mamawh tawn vek kan lo ni.
Kan ram hi ngaw ṭha tak
ṭhin a ni a, mah se tunah chuan a hrin dupna bak chu ngaw han tih tur kan nei ṭha tawh lo hle. Mihring kan pun zel avangin thing leh mau hmun te chen nan kan siam zel a, kan lo neih danin a zir loh avangin ram kan tichereu hle bawk. Thing phun te kan han uar thar a, a ṭha a, mah se kan thing phun te kan enkawl zui zel a ṭul hle. Nungcha, ramsa te hian mithiam te sawi dan chuan a chi hrang (variety) hi kan nei ṭha hle a, mah se a tam lam (quantity) ah hian kan pachhe tawh hle an ti.
Mizote chu zirtir kan nuam a, hma pawh kan sawn zel a beiseiawm. Kan thing leh ramngaw la neih chhun te kan humhalh ṭhat a ngai a, kan mamawh atana kan lak pawh a rulh nan a dang kan phun ve leh zel a ṭul. Kut hlei nana hman phei chu a tiha tih loh tawp tur a ni. Lo neiha eizawng kan tam ber a, mah se kan lo neih dan a ṭha tawk lo. Ramngaw kan vat a, kan hal leh chiam a, a ṭha lo hle. Ramsa leh nungcha te pawh kan humhalh a ngai, chuti lo chuan an rem zo mai dawn. Sa pelh leh thangkam te hi kan sim a hun.
Kan lui dung te pawh kan suartluan nasa lutuk ṭhin a, tur, generator, etc. tih vela kan han bei mai ṭhin hi chu a zia lo ngawt mai. Ram neitute kan
ṭhanharh a ngai, chuti lo chuan kan ramsa, nungcha te leh kan thing, ramngaw ten min tlan bo san zo mai dawn.
Kan thil hriat sa vek tawh ka han sawi ve leh a ni a, mah se thil hi a lo rei deuh chuan kan theihngilh emaw kan la zuai leh deuh mai ṭhin a, chuvang chuan kan han tarlan takte min tiharh thar lehtu atan a ṭhat ka beisei. Engpawh nise, kan ramngaw leh nungcha etc. te lo pun deuh deuh nan mitinin mawhphurhna kan nei; i humhalh zel ang u.
- Lalchhandama Colney