KHA ZIRTIRTU ROPUI KHA (Pu Rokamlova thlah nan)

Khawvelah hian zirtirtu ṭha leh ropui tak tak an awm ṭhin a, chung mite chuan mi tam tak nun a ṭha zawngin a hruai a; khawvel siam ṭhatna lama mi thawhhlawkte an ni a, fak an phu hliah hliah hian ka hre thar ṭhin. Sikul ka luh tirh aṭangin ka nun kawng sialtu zirtirtu fel tak tak ka tawng ṭhin a, ka vannei hle. Tun ṭumah hian chung zinga mi pakhatin ka nun kawng min sialsak dan sawi ka châk a, tlem azawng ka han tarlang dawn a ni.

Tlai khat chu fur lai hian Assam Board hnuaia matric result a chhuak a, ka hlawhtling ve a ni tih thu lawmawm tak hian keini mi chhe daikil kara mite chhungkua chu min deng ve dawt mai a. Ka nu chuan a hriat veleh a zan a zanin a vawk vulh lai chu a khawn thluktir a, kan hlim hle mai. A tuk lawkah chuan ka chhungte chu sum neih ve ang angte an inhrâwngkhawm a, neihthinglung khâwngin zirna sang zawka zir tumin khawpui ka pan ve ta rawih a. Khawthlang tawpa awm kan ni a, ke hlira ni thum lai kan kal hnuah Zawlkhawpui kan thleng ta a.

Zawng chawpin luh ka tumna, Aizawla zirna sang awm chhun Pachhunga College chu ka thleng thla ve rawih a. Pisa lamah ka va lut a, luh dilna lehkhaa ziah tur ṭul ṭul ka dah khah hnu chuan Vice-Principal pindanah min luhtir a. Ka va luh chuan, ṭhalai inkhawmpui lian ka chhim hmasak ber ṭuma kan hruaitute zinga mi, ralkhata ka ngaihsan em em Pu Rokama lova chuan ngun deuh hian min lo en kuau mai a. Thutak deuhvin sapṭawng hlir hian min lo be ta mai si. Keini, thingtlang private high school chhuak, khawpui hmu ngai lo, sapṭawnga ṭawng chu sawi loh mi ṭawng ri pawh hre tam lo, naupang zakzum tak bawk si chu ka zam chhe hman hle mai. Kan thiam ang angin ka chhang a, “Ngaihruatin lunglen a hril chang chang,” an tih ang vel a ni ngei ang. Mahse, min zawttu chuan hmel hlim tak pu chungin ka sawi theih tawk âwm vel min zawh dan a thiam riau va, tuibur hmuam da kâr lekah chuan chu pindan boruak rip tak chu a inthlak a, boruak nuam tak ka hîpzui thei thuai a, ka ngampa thei ta mai nia! A tawp lama, “Mipa naupang fel tak i ni tih ka hria e,” a tih lai phei chuan thinlung hretu ang hrimin ka ngai a, ni tak tak pawhin ka inhre chawpchilh a, ka lawm hle mai.  Ka lehkha kenah chuan a ziak zoh va, Mizo ṭawngin, “Office-ah va tifel rawh le,” a ti a. Ka kal dawn chuan ka thawmhnaw leh ka zik chhuahnate ngaihtuahin sum lama ka harsat a ring deuh nge ni a, “Tlangval, i indaih ang em?” min ti a. Ka phu zawk a, “Ka pu, ka indaih thei mai ang,” ka ti a, pheikhai zâng takin ka pen chhuak ta a ni. Kha pindana ka awm chhung kha a rei loh tehlul nen, ka boruak tawn inthlak danglam nasat hmanzia kha mak ka ti. Ka luh tirha hlau leh thlabâr em em kha thlamuang takin ka chhuak a, zam chhe hman khawpa ka awmlaiin chawplehchilhin hmelhlim ka pu hman a; ka luh tira sakei hlauh taka ka hlauh kha, ka chhuah dawn chuan zirtirtu nelawm tak hmuhin ka hmu hman a ni.

Zirlai kan han ṭan ta a. Tûk khat chu ka zah em em, ka ngaihsan ni bawk si, a pindan chhunga ka hmuh bak ka hmuh leh tak hauh loh, hmuh leh ka chak rilruk ngei mai chu a lo lut a, hmanhmawh hauh lovin, muangchang si lo hian min zirtir ṭan ta a. Zirlaite chuan a mi zirtir hun hi kan nghakhlel em em ṭhin. A chhan chu amah aṭanga kan beisei chu kan dawn ṭhin vang a ni. Zahawm tak si a hmel hlim tak put a thiam ṭhinzia te; inrintawkna nei chunga hmel leh chetziaa thu a sawi thiamzia te; thu leh hla min zirtir azira âw a tihdanglam thiamzia te; kan hriat loh hlana class room chhung aṭanga zirlaite min hruai chhuak a, thu leh hla min zirtir khawvela mi hruai luh daih a thiamziate kha a ni ber.

Tu mawng kan ben hnu thleng pawha a hming hriat ruala mitthlaa lo lang ṭhin chu sawrkar hruaitu pawimawh hmel ni lovin mi a zirtir lai hmel kha a ni a; kan hriat aia kan theihnghilh a tam fe hnu thleng pawha kan theihnghilh theih tawh hauh loh chu a mi zirtirna kha a ni. Ama hova Zofate thu leh hla kan chaite kha kan thinlungah vawn ṭhat a ni a, kan mitthlaah a châm reng a, nawhreh theih a ni tawh lo. Sawi vek sen a ni lo va, phawrh vek phal chi pawh a ni hek lo.

Kohhran Upa hmingṭha, thuhriltu hriat hlawh, tlangval thianghlim tak a ni tih tlang hriat rawn khan kan hla phuah thiam Vankhama lengzem hla pakhat, “Mim ang kan piang hmun ta si lo,” tih min zirtir mawlh kha ziak aiin a fiah a, aurinna aw aiin a ring a, theihnghilh theih a ni tawh lo. “Ka lam hawia i seih hianin, Ka tan khuavel a pâr leh ṭhin,” tih lai sawi zau paha inthiam lo ru deuh tih hriat theih tura a hmui zum deuh ṭut ṭut chunga thiam taka mihring nun duhawm lutuk tak mai a han sawi chhuah dan mawlh kha a ngaihnawm a, a hmuhnawm zual a, a sawichhuah thiamzia kha mak kan ti ṭhin. Ani tlangval fel tak khan a daihriat a sawi niin kan ring si lo, mahse nula leh tlangval inkara mawi leh duhawm lutuka hmangaihna a par chhuah dan te, chu hmangaihna khawvel mawizia, duhawmzia, makzia leh rilzia a sawi lai chuan mit tla dawnin kan thlir ṭhap a. A kârlakah, thâwk kan lak zawk nan fiamthu thianghlim a rawlh leh lawk a, a va nuam ṭhin tak em! Thawnthu phuah thiam tak kutchhuak ang maiin a ngaihnawm a; lemchang thiam tak ang maiin a chezia chuan mit a la, zaithiam tak zai ngaihthlak ang maiin beng a titlai thei zu nia. Kha hla tawi tê, chang hnih chauh kha vawi tam fe min zirtir thei a. Naupang chumchiap deuhte thawnthu hrilh ang mai kan ni a, kan ning ngai reng reng lo va; kha tak khan kan zirtirtu pa kha zirtirtu namailo tak a ni tih a hril chiang awm e.

Pakhat han sawi leh hrâm ila. Patea hla, “Aw, Lalpa, Davida leh a thlah arsi,” tih min zirtir phei kha chuan a tui lutuk tur inveng deuh zawk chung hian an sawi fiah kual ṭhin a ni ber a; ‘beng nei chuan hre rawh se..’ tih tlukin hriat thiam loh theih loh hian a sawi thiam ṭhin. “Thisena man dang beisei lova min tlan,” tih lai tlar khat chauh pawh hian class ṭum khat chu a daih thei ṭhin zu nia! Ka vanneih lehzualna chu, zirna sang ka rah hma hian thlarau lam nun thar ka nei hman a, chuvangin, ka tan chuan a fiah dan kha a thuah hnih thuah thum ta hial a ni. Ka hriat tawh kha a nemnghet a, ka chan tawh ropuizia min hrilhfiah tharsak a ni ber. A chiang a, a fiah a, a ril a, a thuk a, a zau em em lehzual ta hian ka hre ṭhin. Thisen thuthlung ropuizia hi sakhaw lama kan puithiamte leh thuhril thiam tak tak sawi ka ngaithla ta nual a, sap pachal zinga thusawi thiam tak tak sawi pawh ka ngaithla tawh bawk a. Mahse, kha class room-a ka dawn aia fiah khan tuman ka thinlungah hian thu an la sawi chhuak phak lo ni berin ka hria. Heng zawng zawng zawng piah lamah hian kan hla kungpuite leh an thu leh hla ṭhatzia te hi amah khan uar takin sawi lo mah se, zirlaite rilruah chi angin a tuh a, duah takin a ṭiak a, ṭha takin a ṭhanglian nghal ni berin ka hria.

Shillong lama ṭhianten ka zirnaah hlawhtlinna ṭha tak ka nei tih thu min hrilh a, zirna sang lam zirtir ve thei hial tur thiamna chu ka phur chhuak ve ta hlauh mai. Chumi thla la la chuan Aizawl College-a zirtirtu nghet lo atan Principal pindanah ka inlan ta a. College-a min zirtirtu pa ngei chuan zaizâptu chan a lo chang a, mi dang awm ve bawk mah se ka tlangnel sa hle. Keia naupang tê chu mi tak bawlin mi bawl a, zirtir hna thawk tur chuan min la ve ta mai a. Zan tam ka zirtir hma chuan min ko ta a, min hau dawn ni maw ti rilru chung chuan a pindan chu ka lut a, “Mawite, zirtir hna chu nuam i ti em?” min lo ti ringawt a. Kei chuan nui chung hian, “Ka pu, nuam ka ti khawp mai, hun hi ka duh aiin a kal chak ṭhin a, ka duh aia hma hian dar a ri leh mai ṭhin a,”  ka ti a. “A lawmawm e. An bengchheng ṭhin em?” tiin min zawt leh khauh va. Chutah chuan rang em emin college kan kal laia a mi zirtir lai te, thehmeh ang maia kan reh ṭhiap ṭhin dante kha ka mitthlaah a lo lang nghal ṭhawt a, “Ka pu, an bengchheng lo, an ngaithla ṭha khawp mai. Pu Lungmuana nena mi in zirtir dan kha ka entawn a, ka belh bawk a, ngaihnawm an ti ve ni maw ka ti a,” ka ti fiam ve a. 

Nui vur vur pahin, “Zirtirtute hian he zan college-a an zirtir ṭan tirh lam hian harsatna an tawk fo va. Ṭhenkhat chu thinrim engphiarin an rawn chhuak tau va, hmeichhe ṭhenkhat phei chuan ṭap ti tihin class an rawn chhuahsan bawk a, a buaithlak ṭhin asin. I la tawng mai thei, chhel zir la, inring tawk ang che. Zan college tih takah mi leh sa kan kim a. Kan zirlaite hi rethei tak tak leh mawlmang tak tak an awm laiin mi hausa fa an awm a, ṭhenkhat hi chu nang aia upa te, khawtlang leh tlawmngai pawl hruaitu ni lai te, sawrkar hnathawk, nang aia hlawh tam fu fu te, Aizawl mihlun fa, nang aia sapṭawng thiam tak takte pawh an awm a. Chutih lai chuan sapṭawnga thusawi nuam ti tawka thingpui dai chi in ṭhin mi engemaw zat an awm bawk a. Pindan zau leh nuam tak a ni hlawm lo va, mi pathum ṭhutna turah panga inhnawh a 

ṭul ṭhin a. Laklawh pawh sawi theih loh hian êng a thim thut a, pump khawnvar chhit a ngai a. Chuvangin, thâwm a ṭhat deuh pawhin zirlaite hi talhfiak nena vau chi an ni lo va, awrâwl tawpa khap beh tum tur an ni hek lo a nia,” a ti a.

“A nih ka pu, engtia tih chi nge?” tiin ka zawt a . Ani chuan, “Tuna i zirtir ang khan,” ti chiahin min chhang a, ka lawm hle mai. A thu leh hla ngaihthlak paha han zawh thui deuh ka châk nâa ding meuhva min chibai pahin naupang fuihin min fuih a, “ Zirtirtu hna pawimawh tak hi phur takin thawk la, inbuatsaih ṭha la, theih tawp chhuah ṭhin ang che aw,” min ti a, ka chhuak ta a. Chu a thu min chah chu ka vawng reng a, ka fel lo viau nâa chu thu chuan nasa takin zirtirtu ka nihnaah awmze neiin min kaihruai a, lungawi takin zirtir hna ka thawk thei a. Kum nga chhung zirtir hna pensanin pisa lamah hotuten min ṭhuttir a, kha tih lai khan ka chin hre chiang loten, “Eng nge i thawh,” tia min zawh chang hian phur takin, “Zirtir hna” ka ti var ṭhin a ni. 

Isua khan, “Zirtirtu ṭha min ti ṭhin...nih pawh ka ni reng e,” a ti a. William Wordsworth-a pawhin zirtirtu tia hriat a duh ber thu a sawi. He min zirtirtu pa pawh hi pisa hna pawimawh hrang hrang thawkin ram rorelna lamah dinhmun zahawm tak tak chelh tawh mah se ‘Zirtirtu ṭha’ tia kan hriat reng theih chuan chu chu amah kan chawimawina sang ber a ni ngei ang.