LIRNGHING, CHHECHHAM, RAWNGBAWL, ADT.

Thumal: thumal chu ṭawng hlawm tê ber, a mal chauh pawha awmzia leh kawh bik neia hman theih a ni a. Thumal chuan sawi/kawh a nei tur a ni. Sawi ber nei lo, kawh nei lo hi thumal a tling lo tihna a ni, awmze nei china kha thumal a nih chu. 

Thumal tam tak, a awmze sawi hleih theih loh, sawi fiah harsa, mah se, nihna nghet tak (zia) leh kawh nei si pawh a tam ang a. Chutiang chu eng lai maha awmze nghet nei ve lo heng, lir (lirnghinga mi), rawng (rawngbawla mi), chhia (chhechhama mi) adt., nen hian khaikhin luih tur a ni lo tih hriat a ṭha a ni.

Ziah hran duhtute tehna hi thil âwm tak a ni a, a hriat lah kan hre thiam tlang awm e. An tehna chu ṭawngkam indawt dan (syntax) a nia. Entir nan, “Lir a nghing”: he thu-ah hian lir hi subject a ni a, nghing hi intranstive verb a ni a. A ṭawngkam indawt dan, heti maia en hi chuan SV (subject + verb) a ni mai reng a ni. 

Khi khi grammar naran huang aṭanga teh ngawt hi thil tih dan tur a ni chiah lo a. Mizo ṭawng danglamna tak a nih zawk avangin, a sawi fiahna dang kan zawng zawk tur a ni. A nihna tak zawk nia lang chu Mizoin kan ṭawng kan hman dan danglam, Mizo dialect bik a ni a. Sap dialect a ni lo tih a chian hi. A awmziaah chuan, lirnghing lo thleng sawi nan lirnghing thumal kha pawt phelin, 'lir a nghing' kan ti mai a ni. Lir chungchang ni loin, lirnghing chungchang sawi nan zawk 'LIR A NGHING' kan ti; ‘lir’ chungchang kan sawi lo tih hriat a ngai a ni. 

Khitiang chiah khian chhechham chungchang sawi nan ‘Chhia ka chham’, kan ti a, Bible pawh en i la chhechham tia ziah a nih kur ngiau nguai hi. Chhia/chhe chungchang kan sawi lo a, ‘chhechham’ chungchang zawk a ni kan sawi hi. Hetiang hi Mizo ṭawng hman dan bik thil (dialectic) a ni mai a. Ngaih dan hrang a tam a, mi thiam tak takin thumal pawh ṭhen (splitted word) tia an sawi hi a tawk khat viauin a hriat a ni.

Dummy subject, dummy pronoun, dummy object: Heng hi ṭawnga lo awm ve si, eng ai mah va awh chuang lo, awmzia leh kawh pawh nei chuang lo, ṭawngkam indawt (syntax) tihkim nana subject te, object te lo ni hawh ve a ni mai a. Chu chu ‘expletive pronoun’ ti te pawhin an sawi; pronoun, subject or object lo ni hawha kha a ni. Entir nan,

It is snowing: hetianga 'it' hian eng ai mah a awh chuang lo a, vur sur/tla sawi nan khan 'it's snowing'  an ti mai a. It hi subject ni hawh, subject lem lem a ni ringawt a ni. 

Khi nen khian a zavaiin inang lo mah se, chhia ka chham, lir a nghing tih vela lir leh chhia hi dummy subject leh dummy object a ni ve mai dawn a ni. A chhan chu, chhia/chhe chungchang ni loin, chhechham (noun- oath) chungchang zawk kan sawi miau a. Tichuan, chhia, lir, rawng, adt., chu noun lem lem (pseudo-noun), ṭawngkam indawt hnawh kim nana subject, object kan nih hawhtir a ni mai zawk a ni. Hetiang hi ‘syntactic expletive’ chi khat a ni a. Chu vang chuan, 'lir, rawng, chhia, adt.,' tih angte khi ṭawngkam hnawh khattu satliah (expletive noun) kan ti thei ang. 

Thu dang nena khaikhinna:

Bawng a bu.

Lir a nghing.

Khimi thu pahnih khi ṭawngkam indawt dan (syntax) atang chuan an dinhmun a inang chiah a. Mahse, a awmzia lam chhutna (lexical) aṭang chuan 'awmzia an neih dan' a hrang hlauh thung. Pakhatah khi chuan bawng chungchang kan sawi a, pakhatah khi chuan 'lir' chungchang ni loin, 'lirnghing' chungchang a ni ta daih thung a ni. Hei taka hi a nia danglam takna chu.

A awmze chhutna khi dictionary-a kan hmuh ang hi lexical meaning, dictionary meaning ti tea sawi a ni a. Tichuan, kan dictionary-ho han en i la, 'lir (noun), lirnghinga mi' hi a awm lo a, a dangte pawh khi a awm lo a. Lexical/ dictionary meaning-a kan hmuh zawk chu 'lirnghing, chhechham, rawngbawl, adt.,' a ni thung si a ni. Chu chuan chiang takin, 'heng hi thumal pawh phel (splitted word) a ni' tih a tilang nghal a ni.

Ekchhuak, mutchhuak, luakchhuak tih te nen hian a inhnaih hle mai.Ka luak a chhuak, ka ek a chhuak, ka mut a chhuak tih hi kan hman dan a ni a. Ka mutchhuak, ka ekchhuak chu kan ti leh meuh si lo. Ziak hrang i la, chhuak hi verb ni se, a awmzia tur chu ngaihtuah ngamawm loh khawpa rapthlak a ni lawi si a. Mahse, sentence-a kan hmanin, pawh phel lohin kan hmang ngai bawk si lo. Chumiin a kawh taka chu hei hi a ni: heng ang thumalte hi Mizo ṭawng hman dan danglam, Mizo dialect sipisial lutuk a ni a. Kan ṭawng tluang pangngaia 'syntax' dan hmanga chin chi a ni lo tih hi a ni. A nih loh chuan, ekahmaa 'ka ek a chhuak' tih chu 'ek chu mawng aṭangin a chhuak tawh' tihna daih a ni mai; a dangte pawh khi ngaihtuah chhin mah teh u. 'Ekchhuak sawi nan, ka ek a chhuak; lirnghing sawi nan, lir a nghing adt.' tiin kan hmang mai a ni.

Chutiang chu a nih avangin, a 'term' pek tur zawng i la a fuh zawk dawn tihna a ni thei awm e. Hei hi chu mi thiam zawkte kuta awm tur chi a ni. ‘Lir’ te, ‘rawng’ te, ‘chhia’ te hmuh chhuah phêt tum loin kan awng danglam bik dan hi zir chiangin a sawina tur hming (term) te phuah i tum zawk ang u.