Written by
L. Thansanga

Sawrkar hnathawk aikal lak hi

Mizoram hi state naupang tak, a ram pawh zau lo tak, kawng tam takah state la ang pha lo tak a ni a. Sawrkar department ṭhenkhat leh zirna (institutions) pawh kimchang taka la nei lo state kan ni. State rethei tak, ei leh barah pawh intodelh lo ber zinga mi kan ni. Thil dangah pawh intodelhna kan nei lo ni berin a lang. Eng kawngah mah intodelh loh mai chu kan ram hruaitute tan pawh zahthlak tak a ni ang.

Kan state sawrkar hnathawkte hian a hmasawn zawng leh thil ṭha leh tlo tur lam ngaihtuah reng chunga hna kan thawh a ṭul. Sawrkar department hrang hranga hna thawk te kan thlir hian, AIKAL la kan hmuin, kan hre fo ta mai. Mizoram buai hma leh a hnu deuh thlengin hetiang thil hi kan hre ngai lo ti ila kan tisual awm lo ve. Tunah chuan, kan sawrkar hna thawk, Health Department, Education Department etc. a hna thawkte hian ‘aikal’ an la a, an duh leh an zin a, an duh leh an sumdawng a. An insawi thiam nan, "Ka aikal la hi kei aiin a chak a, thil pawh a thiam zawk," an tih loh leh, "Mi dang hna hmu loten hna an lo hmuh vena a ni mai a, mi harsate kan ṭanpui theihna kawng a ni mai," te an ti daih a.

Kan sawrkar hian a hna thawktute hian zelthel takin an thawk nge taima takin an thawk, an hun an vawng dik (punctual) em? An thawk tluang ṭha (regular) em tih te hi enfiah fo sela a duhawm ngawt mai. Aikal la an awm chuan aikal an lak chhan fiah tir ṭhin se, aikal lak chhan tling tawk (reasonable) lo a nih chuan, thil ṭha lo a ti a ni tih hriattirin, aikal a la leh a nih chuan hremna (punishment) pek turin warning pek ni se; chutianga tih a nih hnu pawha thu awih lo, kawhmawh bawl chu hrem (suspend) zel seta a ṭha ang.

A chunga kan sawi, aikal lakna tur chhan ṭha tawk/ tling tawk chu tu emaw sawrkar hna thawk chuan a chawlh (leave) neih zawng zawng hmang vek tawh se la, a hnaah kal theih lohna tur chhungkuaah thihna emaw natna khirh (serious) tak etc. an tawk a nih chuan a aia a tirh chu hriatthiam theih tak chu a awm thei ang. Chutiang pawh ni lova aikal la reng mai te hi chu an aikal lak chu chu hnaah chuan dahnghet sela, aikal latu chu ban (terminate) hmak zel mai se a ṭha ngawt ang.

Tunlai sawrkar hna thawk ṭhenkhat hi chuan an hna thawhah ṭhahnemngaihna an nei lo a, hlawh hmuh nan chauh an hmang ni berin a lang. Heng mite hi aikal tak chingte an ni ṭhin. Aikal lak ṭhat lohna chu hetiang hi a ni:

1. Sawrkar hna petute duh dan a ni lo. Miin sawrkar hna a dil a dil a, a pe theituten an pe ta cheng a, a thawk ṭha leh peih si lo a nih chuan hlawh pawh hmu tlak a ni lo a, sawrkar hna thawk tlak pawh a ni lo tihna a ni.

2. Sawrkar office-a thawk a ni emaw, school teacher a ni emaw, department mi leh sa a nih ve tak tak loh avangin, a thawhpuite tan mi hnawksak tak a ni thei. Confidential thil phei chu hrilh chi a ni miah lo.

3. School teacher-in aikal a lak chuan, school naupangin teacher tak tak ni lo chu an teacher atan an lo pawm thei lo va, ani pawhin school-ah thuneihna a nei lo. School discipline tichhetu a ni.

4. Sawrkar hna thawk chuan hna petu hna pek chhan ang taka hna thawh chu a bat a ni. A thawh ṭhat peih loh chuan mi dang tan phurrit leh hrehawmna thlentu mai a ni.

5. Mi hrisel tak, a hna pawh ṭha taka thawk thei tho siin hna dang a thawh duh vanga a hlawh zat pawh pe lova aikal a lak chuan, a duham vang a ni a, Pathian thu awihlohna a ni.

6. Tunlaiah Training chhuak te chauh sawrkarin school teacher atan lak tur a ti a (elementary stage-ah). Training chhuak ni lo aikal lak chu sawrkar dan kalh a ni. Training chhuak ve tho pawh ni se, aikal a nih hrim hrim chuan thil ṭha ber a ni chuang lo.

7. Aikal lak hian dawngdahna chauh a hring chhuak.

8. Aikal lak ching chu mi duham, mi ṭhatchhia an ni ṭhin. Thatchhiat rah chu a ṭha ngai lo.

Sawrkar hna thawk junior te te, kum hnih kum thum vel lek lek la service chauh te pawh hian aikal lak an zak miah lo. Corruption lian tak a ni tih hi an ngaihtuah lo nge an hre duh lo zawk? Ram hmasawnna tichak lotu leh daltu an ni. Kan sawrkar hna thawk Officer lian, Director te, Deputy Commissioner (D.C) te, Secretary te, Chief Secretary-te hian aikal hi la ve ta se; anni chu an duhna lam lamah leu vel mai se, kan ram hmasawnna break-tu leh tichhetu an ni ngei ang. Kohhran Upa sawrkar hna thawk aikal late pawh an awm a, an kohhran enkawlten an thu sawi an ei vakin a rinawm lo.

Sawrkar hna thawk, hrisel loh chhuan­lama an hna thawk miah lo, aikal pawh la chuang lo, duhna lam lama kal thei, Biak ina lam reng mai lah bo lo! Mizote hi Kristiana inchhal vek, kan nun dan te kan en chuan Krista nunzia keimahniah lang si lo; sakhaw dang vuan/ ringtua inchhal hreh vang chauhva Kristiana inchhal pawh kan tam awm e. Kristian tih chu Krista zuitu, a nun dan latu (the followers of Christ) tihna a nih laiin, Krista awmdan chu kan la tam lo hle. Nominal Christian an tih ang hi kan tam ngawtin ka ring. Kan nun dan en hian, mi tam tak chu kan Kristianna hian min phuar eih lo ni te hian a hriat ṭhin. Dawt sawi leh thu diklo sawi pawh kan pawisa lo khawp mai.

Vawi khat chu Guwahati aṭangin Aizawl panin Mizo tlangval, nupui nei tawh te pawh telin mi pakua lai Sumo-ah kan chuangho a. Hmeichhia pakhat a chuang ve a. Ka mipa chuanpuite chuan Guwahati-ah zu (a sen chi) leiin an hawn ṭheuh a. Kei leh kan hmeichhe chuanpui chuan kan lei ve lo va. Vairengte check gate thlen hma deuhin Auto Rikshow an phurhtir a, check gate pelha inpe leh turin an ti a, ṭhenkhatin air bag-ah dahin sumo chungah an dah bawk a. Check gate-ah chuan Police-ho chuan min lo check a, "Zu in hawn em," min han tih chuan, "Hawn miah lo," an ti thei ṭheuh mai chu mak ka ti hle. Kristian dawt sawi pawisa lo kan ni. Kan sawi leh kan tih inang lo lutuk ṭhin hi a ngaimawhawm hle mai.

August 31, 2017(Ningani) a chhuak, The Aizawl Post-ah khan, Pu M.Lal­manzuala’n, ram danga miten tih en pawha an en loh, sawrkar hna thawk ‘aikal lak’ te, sawrkar berin thapui chhuah pawha a chin fel theih loh te hi kan sawrkar chu dan kengkawh hlei thei lo khawpa chak lo a nihzia lanchianna a ni, tia a rawn ziak kha ka lo chhiar a, a dik chiah a ni.

State dangah te pawh kan kalin kan awm kual ve tawh ṭhin a. Sawrkar hna thawkin aikal an lak hi ka hre ngai lo. Mi thatchhia leh rinawm lo, dawngdah tak te lo chuan hetiang thil hi tih awm pawh a ni lo. Sawrkar leh thuneitute pawhina an ngaihmawh loh chuan, kan ram sawrkar chu sawrkar ṭha a ni thei lovang a, kan hmasawnna tur daltu lian tak a ni reng bawk ang. A thawktu tur ni lovin hna a thawh chuan, a hna thawh a

ṭha tak tak thei lovang.

Sawrkar hna thawk aikal lak chingte hi en liam mai mai chi-ah ngaih loh tur a ni. Mi tam tak chu kan sawrkar hna thawhna pawh hian min phuar lo niin a lang. Duh dan dana awm thei ang maia inngai, mahni duty kalsan a, puipunnaa lang ve ziah, pute lakah pawh inthlahrunna nei miah lo kan tam mai. Chutiangte chu kan nih avangin, kan sawrkar hian Office lian tham deuh leh khaw tinah hian sawrkar hna thawk awm khawlo leh aikal lak ching chhinchhiahtu tur hi siam se, an hlawh tur pawh siamsak se a ṭha hial ang.

Mizo hi mi thil tih entawn a, a ṭhat leh ṭhat loh pawh ngaihtuah lova tih ve chawt mai ching kan ni. Miin sandah an hmuam chuan hmuam ve chawt mai, zu an in chuan in ve chawt mai, kuhva an ei leh ei ve chawt zel, ruih theih thil dang pawh miin an tih chuan ti ve chawt zel kan ni. Kan thil chin ṭha lo kan chhiat phah a, nunna tam tak kan chan phah tawh a ni.

Thil intihhmuh mi kan nih avangin, sawrkar hna thawk aikal lak hi kan intihhmuh tam hma hian sawrkar hian khauh takin khap se, thu awih lo leh luhlul chhuah chu na takin han hrual sela, kawng tam takah kan ṭhat phahin kan ram development hi a kal chak phah ngeiin a rinawm.

- L. Thansanga