Defence Study Tour-III India leh China indona hmunah
Sorkar laipuia Ministry of Defence-in Mizoram chanchinbumite tana September 13-20, 2022 chhunga Defence Study Tour min buatsaihsakah September 16-20 chhunga Tenga, Tawang, Bumla leh Tezpur-a Indian Army hmunte kan tlawhna chanchin i'n sawi teh ang.
Tenga Valley
September 16 khan Tezpur aṭangin Tenga Valley kan pan a, Tenga Valley hi Indian Army awmna hmunpui pakhat, military station a ni a, sipai battalion pathum lai an awm. 5 Maintain Division hmunpui a ni a, sipai major general-in a ṭhutchilh. Tenga Valley kan thlen tawh hnuah kan lirthei khalhtu'n hmun dang a thlir tui mah mah nge ni, kan chesual ṭêp a. Kawng thlang khàma tla palh thei kan ni a, a ṭha berah kawngpuiah kan thal ka ring a nia, vanneihthlak takin harsatna lian tâwk khawpin kan chesual lo hlauh; kan vannei teh e.
September 16 hian tlaiah 5 Maintain Division commanding officer Maj.Gen. AK Singh hoin sipai officer dangte nen kan inkâwm a, an hotupa hian an dinhmun leh hmalak dan tlangpui a sawi a, an ngaihnawm hle. Maj.Gen. AK Singh chuan, India ram leh mipui himna chu an ngaih pawimawh ber a nih thu sawiin, chanchinbumite chu ram leh mipui himna ngaihtuah chunga thu thehdarh turin min chah a, sipaite ṭha taka thawhpui turin min ngen bawk.
Tenga-ah hian war memorial leh museum min fanpui a, China nena indo laia an chêt dan, ṭanhmun (position) an rem dante a tak ang thei ber tura an siamte chuan mit a titlai hle. Tenga hi Arunachal Pradesh-a West Kameng district chhunga awm a ni.
Battle of Nuranang
September 17-ah Tawang kan pan a, East Kameng district a ni. West Kameng leh East Kameng district inrìna Sela Pass, ft. 13,700-a sáng kan pan chho chu, kawngpui a invêt chho mawp mawp a ni ber a, kawngpui zau ṭha tâwk lo lai a awm nual bawk nen, thlá a muang lo ru duh viau.
East Kameng district chhung, Sela Pass aṭanga hla lutuk loah kum 1962-a India leh China indo laia Battle of Nuranang an tih mai, November 17, 1962-a an inbeihna mual ngei mai chu kan tlawh a; Punjab Regiment an awm mek a, uluk takin an enkawl. Indona hmunhmate chu kan fang kual a, indo laia ṭanhmun an remna trench leh bunker-te a ngai ngaiin a la awm a, a hmuhnawm hle.
Nuranang indonaah hian India sipai huaisen bik a awm a, chu chu rifleman Jashwant Singh Rawat a ni. Jashwant Singh Rawat-a pual hian war memorial - Jaswant Garh an siam a, kan tlawh lai hian sipaite'n zahna chibai an bûk lai kan tawng fuh nghe nghe. Rawat-a pual vêk hian museum an siam bawk a, chutah chuan indo laia a hâk thawmhnaw, rálthuam leh thil dangte vawnṭhat a ni.
Rifleman Jashwant Singh Rawat hi amah chauha a ṭan tawh hnuah tualchhung nula pahnih - Sela leh Noora ten an pui a, an thih phah nghe nghe a; an hnathawh ropui tak avangin a chunga kan sawi Sela Pass leh Sela Lake hming pawh phuah a ni - Sela-i hming chawiin.
Battle of Nuranang-ah hian China sipai 300 vel an thi a, chu'ng mite chu hmun pakhatah phûm an ni a, an phûmna hmun pawh Jaswant Garh kiang maiah a awm. India sipai erawh pathum vel chiah (indona lai bikin) an thi thung. Indona chanchin leh rifleman Jashwant Singh Rawat chêt dante Maj. Tushar Chaudhary-a'n min hrilh a; a ngaihnawm tak zet. Kha indonaah khan India sipaite a tláwm zawkah ṭang angin lang mah se, China sipai an thi tam fé zawk tihte kan hriat phah a ni.
Tawang khawpui
September 17 tlaiah East Kameng district khawpui Tawang kan thleng a, Khawzawl nen an intiat vel viau mai thei. Buddhist monastery hlun leh lian tak, Gaden Namgyal Lhatse kan tlawh a, an hotupa abbot Gyangbung Rinpoche-a'n min fan kualpui. Kristianna aṭanga thlìra lawmawm ve deuh chu, Buddhist sakhaw hmuchhuaktu Gautama Buddha lim lianpui mai kha chibai bûk turin min hruaitupa Lt.Col. AS Walia khan min ti a, kan ṭhiante khan "Kristian kan ni a, chibai kan bûk thei lo," an ti a, chibai an bûk duh lo. Lt.Col. Walia pawhin a hrethiam a, a nawr lui bik lo.
Tawang khawpuiah hian Indian Army, 190 Infantry Brigade an awm a, an hmunpui kan tlawh a, an hotupa ber Brig. NM Bendigeri leh a hote'n min lo dawngsawng. An lecture/training room-ah an awm dan tlangpui, Arunachal Pradesh leh East Kameng district chungchang leh an hnam nunphungte min hrilh a; a tûka Bumla-a kal tur kan nih avangin Bumla chanchin leh thil pawimawh dangte min hrilh bawk.
190 Infantry Brigade hi Mizo zinga sipaia thleng sang ber Brig. T Sailo, chief minister hluiin brigedier a nih laia commanding officer nia a lo ṭhutchilh tawh a ni a, kum khat chuang, May 15, 1966 aṭanga August 30, 1967 thleng a awm. Pu Ṭhena hotu lo nih tawhna hmun a ni bawk a, kan intitlangnêl ve sawt hial ta àwm e.
Bumla Pass - ft. 15,200
Bumla Pass hi China ramrî tak taka awm a ni a, ft. 15,200-a sang niin, Aizawl aia a lêt nga vela sang a ni. A sàn tawh êm avangin a kal turte hriselna dinhmun pawh an ngai pawimawh. Kan kal hma zanah kan blood pressure leh oxygen level (SPO2) an endik a, BP sangte chu damdawi an pe. A tûk zingah kal hmain BP leh oxygen level an check leh vek bawk a; kan zinga mi pathum chu vanduaithlak takin an BP a sàn deuh avangin doctor-in an kal ve a remti ta lo nghe nghe.
September 18 zingah Tawang aṭanga km. 50 vela hlá Bumla kan pan a, kan thleng, lirthei aṭanga kan chhuk chiah chu boruak a vawt zual hle. A hmuna sipai camp-ah thawmhnaw lum lei tur a awm a, kutkawr leh lukhum lum lei kan awm nual. Kan kal lai hi khawlum lai a ni a, vûr tlâk lai a ni lo.
Bumla-a India leh China ramri chu khuavâng ri kham sa ang a ni lo a, boruakah line (imaginary line) a kal a, chumi ang chuan mual pâwng laiah pawh ni se, ramri a awm tawp mai. Ramrî-ah chuan a khawi lam mah mahin an tlawha an paltlang phal loh, 'No man's land' an tih a awm a, han en mai chuan metre 30-40 vela zau a nih duh hmel. No man's land tàwp ve ve bul maiah India leh China-in sipaite awmna tur in (camp) an nei ve ve. Ram pahnih sipaite chu an inbe ngai lem lo niin an sawi.
Kan thlen theih chin aṭanga metre 70-80 vela hláah China sipai pahnih kan hmu thei a, keini, sipai pawh ni lo mi 10 vel kal ta chu, min en duh viau a nih hmel. Enhlatna (telescope) hmangin min thlir reng a, pakhat zawk phei chuan a enhlatna kha a mit aṭangin a la thla miah lo niin ka hria. Ramri kan thlen hmain phone min laksak vek a, thlá lak an phal lo. Mahse, min hruaitupa sipai officer phone an la ve si lo a, chumi hmang chuan thla kan han lâk (rûk) hrâm kha; kan la ngai hlu khawp ang le.
Bumla indona
Bumla hi kum 1962-a India leh China indona hmun a ni. September 9, 1962 khan zing dar 5:30-ah China sipaite'n Indian Army post an bei thut mai a. Kha indonaah khan China an chak zawk a, Tawang pelh rawk thlengin hma an sâwn a, a hnuah a chunga Battle of Nuranang kan sawi pawh khi a thleng a ni.
Bumla-a indonaah hian China sipaite chu 600 vel an nih laiin, India sipai (1st Sikh Regiment)-te chu mi 20 vel chauh an ni a. Mahse, an hotupa subedar Joginder Singh hoin huaisen taka an beih avangin China sipai eng emaw zat an thi a, India sipai aia tam fé an thi. A tàwp lamah phei chuan silai mû an neih tawh loh avangin bayonet (chemtê - silai hmâwr hnuai lamah an dah ṭhin) hmangin an bei a, China sipai eng emaw zat an thih chilh a ni.
Holy Waterfall
Holy Waterfall hi China ramri hnaiah awm a ni a, Buddhist hoin taksa damna a thlen thei nia an ngaih, tui thianghlim a ni. Bumla aṭanga kan lêt leh lamah tlawh kan tum a, mahse, kawng a ṭhat loh êm avangin kan tlawh ta lo. An sawi dan chuan, Holy Waterfall hi China ho pawhin an intineitu a, an ram chhungah an ngai ve a ni àwm e (Google Earth-ah phei chuan China ram chhunga awm angin a lang).
India chuan Holy Waterfall hi a ram chhung ngei a ni tih tichiang lehzual turin India ram aṭangin khualzin (tourist) a tam thei ang berin tlawh se a duh. Tourist a tam thei ang berin an tlawh theih nan mipui hnena puanzar lamah ṭan lâkpui turin keini pawh sipai hotute chuan min chah hial. Ni e, ṭhahnemngaih a ná, Mizoram mipuite'n han tlawh sup sup teh u khai!
Holy Waterfall kan tlawh theih loh avang hian hun thâwl kan nei a, Tawang khawpui kan fang kual a. Tawang hi a awmna a kilkhâwr deuh tawh bawk a, thil man a sang fú. Tlaiah 40 Infantry Brigade hmunpui kan tlawh a, an hotupa (CO) Brig. Sidharth Sen leh a hote'n min lo dawngsawng. Kan zawhna chhángin Brig. Sidharth Sen chuan, an harsatna tawh lian tak chu - an huam chhung hmun tam takah inkalpawhna kawng leh inbiakpawhna awm ṭha lo a nih thu a sawi a; zirna-in a changtlun tâwk loh avangin sipaite'n an fate zirna turah harsatna an tawh deuh thu a sawi bawk.
Arunachal-ah sipai an tam
Mizoramah hian sipai (army) an awm miah lo a, Arunachal Pradesh-ah erawh chuan China nena inrî a nih vang a ni ngei ang a, an ṭhahnem hle. Mizoram state pumpuiah sipai an awm miah loh laiin, Arunachal-ah chuan East Kameng district-ah ringawt pawh sipai 6,000 aṭanga 9,000 inkar an awm angah a ngaih theih.
East Kameng district-ah hian Indian Army brigade pahnih an awm a; brigade khatah battalion 3-4 an awm ṭhin a, he district-ah chauh hian sipai battalion 6-8 inkar an awm tihna a nih chu. Brigade-a an hotu ber chu brigedier a ni. East Kameng bul chiahah West Kameng district a awm a, chutah chuan sipai ṭhahnem tak an awm bawk a, West Kameng district-a Tenga Valley-ah phei chu brigade aia lian division ṭhuthmun a nih avangin major general hoin an awm a ni. Division pakhatah hian brigade pali emaw an awm ṭhin.
East & West Kameng district bakah, district dang dangah sipai eng emaw zat an awm bawk avangin, Arunachal Pradesh state chhunga sipai awm zawng zawng chu an tam viauin a rinawm. Kan kalna kawng bikah, khaw tinah sipai hmun a awm zel a, khua ni lo hmun dangah pawh sipai hmun eng emaw zat a awm bawk niin a hriat.
Gajraj Corps, Tezpur
September 20-ah Tezpur-a Indian Army 4 Corps, Gajraj Corps an tih bawk hmunpui kan tlawh a, an hotu ber Lt.Gen. Dinesh Singh Rana leh a hote'n min lo dawngsawng a; an lal hlawm si, kan tê chem chem mai. Indian Army-ah lieutenant general aia rank sang chu general chiah a awm tawh a, lieutenant general ṭhuthmunah chuan brigedier ringawt pawh an ther fûk mai zu nia! Corps pakhatin division 3-4 vel a huam a, battalion phei chu 18-30 inkar vel (sipai 16,200 - 27,000 inkar vel) an awm tihna a ni. Tunah hian India hmarchhak state-ah hian corps pahnih (3 Corps leh 4 Corps) an awm niin an sawi.
Lt.Gen. DS Rana hian sana hûn chi min pe ṭheuh a, kan ngaihlu hle. Keini pawhin Mizoram thil tê tham tê kan hlan ve bawk. Kan zinnaa sipai hmun kan tlawhnaah hian thilpek eng eng emaw min pe deuh zel a, keini pawhin Khiangkawi ipte leh thil dang dang kan pe ve zel a ni.
Thunâwi leh neuh neuh
1) Defence Tour-ah hian zin hma aṭangin MJA lamah chuan buaipui ngai zawng zawng buaipuituah ka ṭang a, Tour lai pawhin sipai lam leh MJA team inkara thawk palai berah ka ṭang zui ta zel a. Mawhphurhna a sang ve ang reng si a, ṭha leh tluang tak leh, mualphona tur thil awm loa tour kan zo thei kha lawmawm ka ti fál bik mai thei!
2) Dirang (West Kameng district) khuaa Synod Mission Board hnuaia missionary JC Lianmawii (Champhai khua) chu haw lamah kan tlawh a, thingpuite min lo lumsak a, a hlimawm viau. Mizo a hmu khát àwm si a, ani pawhin nuam a tih ka'n ring ngawt a.
3) Nl. JC Lianmawii hmuh kan duh/tum chungchangah min hruaitupa Lt.Col. AS Walia nen kan duh dan a inmil lo a, sipai camp-a thingpui in chawlh laiin kan inhnial. Nl. Lianmawii hi a chenna inah ngei tlawh kan duh thu ka sawi a, kan hotupa hian a remti lo. A thinrim deuh niin a lang a, kei pawh ka lungawi bik lo. A hnuah kan sawifel leh mai a, 'Ka thinrim lo a nia' ka ti a, ani pawhin 'Kei pawh ka thinrim lo' a ti. Kan han inchibai leh ang lâwp lâwp a, a hma aiin kan innél zual sawt ta zawk a; a puitlinzia ka hmu, officer fel tak a ni.
4) Tenga-ah Mizo sipai pahnih kan hmu a, Assam Regiment-a mi an ni. Pakhat zawk chu Bomdilla-a awm a ni a, Bomdilla-ah Mizo sipai 70 vel an awm thu te, intihlim tham an awm a, Krismas pawh hlim taka an hmanho ṭhin thute a sawi.
5) Zinna chhunga kan buaipui ber pakhat chu dress code a ni. Sipai officer kan hmuh dawn leh hun hmanho dawn rêng rêngin formal dress-a inchei a ngai zel a, officer kan hmu zing si, formal dress-in, necktie nen kan insuih ti-ti-îk zaih reng mai. Ṭhenkhat tan chuan hrehawm deuh mahse zirlai ṭha tak a ni.
6) Kameng lui leh Tenga lui kan hmu a, Mizorama kan luite ai chuan a fai/thianghlim zawkin a lang. Lui kamahte kan kal ṭhin a, lui kam maiah khua eng emaw zat a awm chungin lui leh a kam leh a chhehvel a fai riau, sarâng leh plastic bottle kan hmu lo.
7) Arunachal state chhungah kawngpui a ṭha tlangpui a, ṭha lo lai pawh a awm ve bawk a. Kawngpui síra tuihâwk luankawr (side drain) an enkawl ṭha hle tih a hriat. Tualchhung mi ni àwm takte'n kawng dung hmun tin maiah side drain leh kawng ko an lo tifai lai hmuh tur a awm a; tifaitu zingah hmeichhia an tam hle. Khaw kárkawng kawngpui kam side drain leh kopangte kha Aizawl khawpui chhung, Bawngkawn-Durtlang kawngpui síra tuihâwk luankawr leh kopangte aiin an fai zawk fé mai.
8) India hmarchhak bialah Navy hmun tlawh tur a awm lo a, ziah vak tur a awm lo. Mahse, Navy chungchang min zirtir turin Vishakapatnam aṭangin public relations officer Capt. Raju (Navy-a captain hi Army-ah colonel tlukpui a ni a, a senior dan azirin brigedier rank a ni thei bawk) chu Guwahati-ah a rawn kal vang vang a, September 20 tlaiah kan thlenna hotel-ah navy chungchang min hrilhfiah a ni.
9) Mizorama kan haw hma, September 20 zanah Guwahati Mizoram House deputy resident commissioner Dr Malsawmtluanga Fánchun-in zanriah min buatsaihsak a, kan lawm tak zet. Chawlhkar khat chuang vawksa leh bai ei tawh lo kan ni bawk nen, kan ṭhiante khan manhlâ an ti, an lim nghek asin le!
10) Tour-ah hian thil tam tak kan hriat belh a, kan hlâwkpui hlawm viau. Ramri-ah China sipaite kan hmu a; China sipai a hring a hràna ka hmuh vawi khatna a ni. A hmaa kan ngaihsak lem loh - kum 1962-a Indo-Sino War chanchinte kan hriat belh ṭeuh mai a, rilruah China huatna a lian nghal deuh titih tlat mai nia! Ministry of Defence duh dan tak pawh a ni mahna le.
11) Sawi tawh angin, kan Defence Tour-ah hian buaipui ngai ang ang buaipuitu, sipai lam leh MJA team inkara awm ber ka nih avangin tih tur leh tih loh tur te, awm dan turte kan ṭhiante zingah ka sawi ve ṭhin a. Kum lama naupang berte zinga mi ni mah ila, kan ṭhian te, senior zawk leh rual-ú zawkte'n min ngaichâng thiam em em a, an va fel tak. An chungah ka lawm tak zet a ni.
- K Zothanpara