Zoram Loneitute tan Badam tha ber chi
Kan ram hian khawvel ram dangte rualin, kawng hrang hrangah hma a sawn ve zel a, ram kaihhruaina lama inhmangten hmathlir thui tak siam chungin ram tan ruahmanna an lo nei ve bawk a, thil siam dang aia kan chungnunna pawh hmasawn zel kan tum tlatna hi a ni awm e. Ram dinchhuah nana pawimawh chu, Agriculture-a hmasawnna hi a ni a, “No culture without Agriculture” tih a ni. Kan ram loneituten intodelh nan, thlai hrang hrang an ching ṭhin a, Mithiamten thlai chi ṭha an siamchhuak reng bawk a, tunlai mila thlai thar hlawk leh ṭha bik ching fo thei tura loneitute tana kan thlir zausak a ngai tawh a ni.
Thlai chi ṭha tam tak zinga kan hlawhtlinpui theih tur chu Badam chi ṭha siamchhuah thar, Biofortified variety–Girnar 4 hi a ni a, kum 2020-a India ram Prime Minister in a tlangzarh kha a ni. Mizoramah hian Badam hi chawhmeh atan te, hmawmsawm atan leh a hriak hi chawhmeh kan nante kan hmang a, India rama hriak thlai pawimawh ber pathum zinga pakhat a ni. Badam hi thlai hrisel leh ngaihsan hlawh tak zinga mi niin, Oil 45-50%, Protein 20-25% leh 15-20% Carbohydrate bakah minerals leh vitamins te a pai a mni.
Girnar 4 hi ICAR–Directorate of Groundnut Research leh ICRISAT ṭang dunin an siam a, Oil 53% lai a pai a, Badam chi dangten Oleic acid 50% an pai laiin Oleic Acid 80% lai a pai a ni. Oleic acid hi unsaturated fatty acid niin, Lung natna insiam tur a veng thei a, thau chhia (bad cholesterol) a titlem a, thau ṭha (good cholesterol) a siam thung. Hetiang hriak ṭha hi tunlaiah ei tam kan mamawh a, tin, a hriak hmanga thil siam a chhe har bik a, food industry ten cake leh confectionary lam, rei tak dah pawha chhe mai lo tur food package atan an hmang nasa a ni. India ram food industry te pawhin, ram dang aṭangin an lo chawlut nasa ṭhin a, India ramah ngei siamchhuah a lo ni ve ta a, food industry ten loneitute hnen aṭanga tam tak lei an duh a, demand a sang a, a hriak hrisel bikna avang hian mi hawizau apiangte ngaihven a hlawh mek a ni.
District tina Central in a din, KVK (Krishi Vigyan Kendra) a Subject Matter Specialist (SMS) ten, an hna a nih angin kum tin mahni line ṭheuhah research an bei ṭhin a, he Badam ṭha chi pawh hi chutiang hmalakna zinga pakhat chu a ni. Kum 3 chhung a zawnin KVK Lawngtlai chuan enchhinna a lo nei tawh a, tehna hrang hrang a paltlang a, a thar hlawk a, a hnah leh a kung a hrisel bawk. India ramah hian Badam thar hlawk dan hi hectare 1 ah 1816 kg a ni mek a, he Badam productivity hi chu 4706 kg/ha daih a ni. Farmer field level ah pawh productivity hi 2000 kg/ha a pel vek a ni.
He Badam hi enkawl dan pangngaia enkawl tho tur a ni a, leiṭha pek tam a dawl bik a, a rah a hriselin a chi hut a awm ve lo. Fur laia chin deuh bik niin thlasik lai pawh a chin theih a ni. Kung 1 ah rah 40-100 a nei thei a, a kung peng awm zat 11.3, a san zawng 60.2 cm, ni 110-115 a seng theih, shelling percentage pawh 72.5, a mu 100 rih zawng 64 g te a ni. Badam (Arachis hypogea L.) hi leguminous crop niin lei tiṭha thei, thlai dangte nen pawha chin pawlh ṭhin a ni a, leilung luang ral tur ven nan cover crop atan pawh ṭha tak a ni.
He Badam hriak hi Badam naran hriak aiin ram chhung bakah international market-ah a demand a sang hle a, hriak hrisel bik a nih vang leh a hriak hmanga thil siam Cake, packaged food leh thil dang chi hrang hrangte a dah ṭhat rei theih bik avangin an duh hle. Tun dinhmunah chuan Food industry ten ram pawn aṭangin hetiang hriak ṭha hi an la chawlut a, raw material man a tisang a, an hlawkna a hniam phah a, an thil siam man a san phah avangin consumer ten kan lei to phah ta ṭhin a ni.
Girnar 4 hi India ramah siamchhuah a lo nih takah chuan demand sang tak supply thei turin hma lak mek a ni a, Mizoramah a ṭha duh si a, sawrkar hmalaknaa large scale production nei thei turin, Agriculture department hi tihchak ni thei se, kan mithiamte hmalaknain loneitu, Badam ching hlawhtling thei turte zawng chhuakin, Mizoram hmun tinah chin ni thei se, kan loneitute tihphurna tur leh an dinhmun chawikanna tur ṭha tak a ni thei ngei ang.
Mizoramah hian, Central ruahmanna anga KVK hmalakna hian, rah ṭha a chhuah ve mek a, District tinah technology thar ber ber, thingtlang kilkhawr berte hnen thleng phak tura hnathawh ṭhin a ni. Central lam pawh hian KVK hmalakna hi ṭha an tih avangin a tilian telh telh a ni. Enchhinna awm lova thlai chin mai hi farmer tan a him lo a, sum leh tha sen thlawn theih a ni. KVK chu enchhin hmasatu a ni a, research hlawhchham a awm rualin, farmer te hnena hlan chhawn tlak, research hlawhtling te chu ine department ten nasa taka tharchhuak turin an bawh zui ṭhin a ngai a, a hlawhtlinna chu line department te kutah a innghat thui hle. Mizo thar Tomato tam tham tak hmuh tur lo awm ta te hi KVK lo enchhin hmasak tawhna rah a ni a, chutiang zelin hlawhtlinna chhuanawm tak tak kan la beisei chho zel dawn a ni.
Aw le, Girnar 4 hi a ṭha thei tih finfiah tawh a ni a, a hriak hriselna vang leh, danglam bikna avang hian a demand a sang si a, kan ram loneitute hi ching hmasa pawlah ṭang ve thei se tih hi kan duhthusam a ni a, ngaihven duh tan chuan KVK Lawngtlai emaw Directorate of Agriculture lamah zawh mai tur a ni. Agriculture-a hmasawnna hi a thianghlimin, a ngelnghet bik a, tunlai thiamna mila inher rem ve zel chungin, Zoram loneitute pawh hian hma lam kan pan a hun tawh tak zet a ni.
– Girnar 4 by C. Rualthankhuma, SMS (Agronomy) KVK, Chawnhu, Lawngtlai district