ZONUNMAWI LEH POLITICS
Kristiante innghahna kan Bible-a nundan ṭha, ringtu nunkawng, mihringte’n nundan kawng ṭha kan zawh tur leh kan zawm tur inziak kan hmuh te hi, kristian kan nih hma khân, pi leh pute khan zonunmawi hmangin kan Bible zûl hian heng thute hi zawlbukah an lo in zirtir tawh ṭhin.
Mizo kan nih chuan kan thinlungah zonunmawi leh Kristianna hi nghet takin a inthlunzawm a, he in zirtirna hian kan tualchhung politics-ah nghawng a nei ngei tur a nih laiin, politicah hian zonunmawi hian hmun a chang pha ta mang lo niin alang ta. Mizo hnam kristian sakhaw vuan, Zonun zemawi vawng nung tlat ṭhin hnam hian, Kan ram politics-ah hian kan zonunmawina leh Kristianna hi laluta kal kawp tir tlat tur kan nih vei nen, vawiina kan ram chhung politics erawh mipuite nuihzat leh hmuhmawh an ni tlat si lai te hi a mak a ni.
Kum 1946 April ni 9-ah Mizote political party hmasaber Mizo Union party din a nih aṭang khan, Mizote’n politic kan hmelhriat ṭan a. Pawl thar chu lal bân duh pawl nia ngaiin, min an bawh hum hum a. Bawrhsap leh lalte ṭangrual hnuaiah, hnamchawm te kan rethei lutuk e tiin, lal bân duh ho chuan lal leh khawnbawl upate inte sawiin an tawng a, an vung hle a nih kha.
Mizote khan politics haitho an khel a, puitling lo tak leh mumal lo takin politics kha an arkhawthimdai a ni. Hetiang hian Mizote chuan buai deuh nuaihin politics bul kan han ṭan chho ve ta a. Kum 1948-ah member 38 awmna, Advisory Council members thlanna neih niin, hei hi kan ramin politics rawngkaia inthlan kan neih hmasakna ber niin alang.
Hun a lo kal zel a, political party hrang hrang lo piang chho zelin, kum 1972-ah U.T inthlan kan hmachhawn a, Mizo Union chakin CM hmasa ber Pu Ch. Chhunga kan nei a. Rei pawh a nih hmain, Congress-ah an inchhung lut a, 1978 UT inthlan vawi 2-naah PC party chakin Pu Ṭhengphunga CM na hnuaiah kum pawh a vei hmain President rule-ah puan kan ni. Kum 1979-ah inthlan ṭhat leh niin PC party hian an term an hmang tluan hram a. 1987 ah state thar niin he inthlanah hian hneh takin MNF-in sorkarna an chang a, Pu Laldenga chu Chief Minister a lo ni ta a ni. MLA 9 laiin an chhuahsan tak avangin 1989-ah inthlanna neih leh a ni a, hetah hian Congress party in hnehna an chang a, heta ṭang hian sorkar pawh a mumal chho ṭan ta a ni.
Kan hmuh leh hriat angin Mizote hian politic hi a tir aṭangin kan hmelhriat fuh lo laklawh niin alang a, atir aṭang rengin kan nu deuh phût hian a hriat a. Politics a nih tawh chuan kan kristianna leh zonunmawi hi kan hre chang tawh meuh lo niin alang. Politic kan hmelhriat dan a dik loh em vang hian, vawiin thleng hian mipuite thinlungah pawh politics huang chhung hi chu mi pamham te awmna turah kan dah ṭhinna thinlung hi a la bo tak tak thei lo. Hemi ti bo tur chuan kristianna nena inhne rem thlap, zonun zemawi hi politics nena kalkawp tir tum hi a pawimawh hle mai.
Politics vangin kan ram a buai a, kan intunnun nan budget tih tham lah kan nei hek lo. Mipui mimir retheihnain min tlakbuak a, India sipai rikrapna hnuaiah retheihna avangin kan kun tlawk tlawk a. Kum 1972-ah UT ah hlankai kan ni ta a, District Council hunlai budget tih tham pawh nei lo kha, UT-ah chuan India Sorkarin a fa duatlai ang hrimin sum leh paiin min han vur ta a. Politics vanga kan tawrhna te kha kan hre chang ta lo, amah Pu Chuauṭhuama thukhawchang takin kan thluakah sum an lut ta a, sum awmna lam kan bawh hum hum a, development vawilehkhata an zuang thut kha kan dâwl ta lo.
Politician leh officer ten eiruk dan an hre thar a, kalphung fel ta lo chuan rilru puthmang (moral) dik lo a hring chhuak nghal a. Sorkar hnathawk eiru, an hna chu hnathawhna hmun ni lova, ei hmuhna hmun atana hmang an pun phah a. Corruption tih thumal chu kan ṭawng ang maiin kan nei ṭan ta a. Mipui thinlungah politics chu hausakna in leh lo ṭha neihnaah kan ngai ta tlat a ni.
Sorkar hna lak chungchangah laina hnai induhsakna (nepotism) te, Politician hmelhriat ṭha nei lote tan thil a khirh zo ta. Zonun zemawi tlawmngaihna, rinawmna, taima, thuhnuairawlhna leh mahni inphata ram leh hnam tana theihtawp chhuah te chu a ni lo zâwng (opposite) vekin kan ram politic ah kan seng lut ta a. Pûr châwk hlau em em, khamkhawp thar chhuah ngei tuma theihtawp tak meuh chhuah ṭhin, thlah kal zel Mizo kristian Politician ram hruai mêk leh hruai tum mekte chuan kan retheihna leh pachhiatna hre ranin, ram ṭhanmawh bâwk leh thatchhiat inzirtirna sumpai leh thil dang a thlawna sem (freebies) min tawktarh a, taimak leh intodelh hi chu hla tak a ni. Kristianna leh Zonunmawi hmanga kan lo chapo venate chu, politician leh mipamhamte avangin hlamchhiahin a awm zo ta.
Kan pipute aṭangin zonunmawi inzirtir ṭhin kan ni a, kristianna nena inhne rem thlap, chu'ng kan inzirtirna chu chhungkua leh khawtlang hmelmawina tura chhawm nung zel tur kan nih laiin, Politician chang ni lo, Mizo mipuite pawh hi a thlawnna sum dawnna tur a nih chuan mi ṭha kan tih pawh thlauhthla duh mai, sum tamna lam apianga thle dual dual, ṭawngkaa eirukna haw hle si, eng emaw ti tura kan politician te zim tuau tuau ṭhin. Party worker bialtu minister/MLA ei tum ran, contract man tlem te leh therhlo chhe te te duh vanga phe phe ṭhin e avang hian zonunmawi hmel hi tihbalh a lo nih ṭhin ni. Hetiang taka zonunmawi hi tharthawh leh kaihharh leh harsa khawpin hlamchhiah lo ni tawh mah se, he nun hi mahni maia tihfamkim theih a ni lo va, midangte nena nunhona aṭanga theihtawp chhuaha par chhuak thei chauh a ni.
Kristian kan nih hma pawha an phak tawka thil ṭha nia an hriat tih tum tlat ṭhin, thingfaka kawngka do va, rinawmna nunpui tlat. “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” ti a, lo indawm kang tel tel ṭhin thlahte hian kan kristianna leh Zonun zemawi hi politic huangchhungah leh kan tualzal nunnah hian tharthawhin nunpui thar leh ila, he ram leh hnam hian ṭhat lam a pan thei mahna le.
- Hmuaka Pa, AVS