TAWNG THLÛK (RÎ) CHHINCHHIAHNA
Mizo ṭawng hi 'thlûk nei' a ni; hnam dang chu thuhran ni se la. Kan thlûk loa ngai pawh kan awm mai thei; kan thlûk ngei tih erawh hre thar ang.
Ṭawng ri chhinchhiahna (sign/mark) pakhat teh ngàwng kan neih hian, hmanlai zâwka natna tinreng deuhthawa 'Múm-uk bawk ei leh ngawt ṭhin' an tih fiamthu a ti-ang deuh ṭhin; ṭawng ri dik tak a phuhru lo fo tlat a ni. Chuvangin, Sign dang hman belh theih ngaihtuah a tichâkawm ṭhin a; mahse, han dap thar ngial pawhin - Kuta duh dàna ziah theih, typing lama sign inang leh thei chuang si lo,' an ni leh fur a; tihngaihna a awm lem lo ṭhin.(hei hi hre tel reng i la...) Mahse, ''Sign Pakhat chauh kan nei,'' tih reng erawh bansan a hun a, hmang thiam chuan hman thar zel a hun; hmang kan awm mek bawk a.
Hei hi kan dinhmun ni mah se, vowel-a kan thlûk langsar zualte, sign dah theih dàn leh a ṭul dàn azira a ṭhen laiah hrùt rual a ṭùl mai dànte kan dapho pawh a ṭúl a; i'n thlirho chhin teh ang. ṭum danga kan sawi ve zeuh tawh - 'vowel emaw, eng sign dang emaw' kan mamawh, kan neih si loh thu pawh hre telin; tin, sign tam tak hre mah ila, pali-panga bawr bâk hi chu phuahchawp vak chi lem loah ngai ila, a fuh tel bawk mai thei a ni :-
1. KAN THLÛKNA LARZUAL LAITE- entirna nen tih chian viau tum i la:
a) Ri kuai, ri kúl: A ri sáng zuau a, a kuai thla zui vat.
Entirna: lo vât, thang âwk, lu mêt, ching-ît, tuklô, hla thlûk, etc.
b) Ri er chho: A hniam aṭangin a ri er chho; vowel tam zâwkah erawh sign awn chho pawh hman mai a ṭùl cháng a awm.
Entirna: mi a, artui chu a sawl, etc. vowel dang 'e, i, o, u' -ah sign er chho/sign kum hi ka dah ve thei lo- ( 2-na, (1)-naah sawi zuina a awm.) sign awn chho chauh ka hmang thei, 'Ball múm, daidép,etc' tih a ngai ta tlat.
c) Ri fán/ri fan, ri tluang mar: Hei hi, sign hnih hian pawm mai chi; tin, a awn chho hi hman uar a pawi lo zâwk bawk. Han chîk vang vangin, ri fán tluang mar phei a ni deuh ber zél, ri sáng em maw kan tih tam tak pawh hi. A sáng leh fán pheia kan hriatah pawh ' á, í ' (sign awn chho) hi hman mai a ṭha; tin, kuta ziahin, 'i' chungah sign thai phei fo tâ i la, T a ang fo dawn a, hman vak loh mai a pawi lo zâwk a ni.
Entir nan: Pángzáwl, tláng sáng, chhíngzáwl, pháizáwl (double vowel-a sign dah tho hi a pawi tawh lo khawp mai, a fiah phah zâwk dawn chuan); búngpui, rún in, chang-él, zótláng, etc. ( Sign phei '–' a hman theih vek bawk, kan hmang lo nâ a- Pangzawl,etc.)
d) Thlûk hniam thlà/ri chhuk diai: Thlûk ri thla diaiah hman tur a ni; ri tawi hmek lo vekah sign awn thlà hi hman tur a ni.
Entirna: chhùn leh zàn, zànlàwn, èmpai, arsì, etc.
2. THLIR ZUINA.
1) 'Thlûk' tih leh, 'Rîk dàn' tihte hi thuhmunah ngaih mai tur.
2) Keyboard velah hian, vowel Ri thuhmun reng pawh thlûkna sign inang a hman vek theih tlat loh; hriatthiam loh theih loh a ni mai awm e.
3) Chhinchhiahna (sign) chu, Ri tawi tek, chhum bung hmekah chuan dah loh deuh vek a ṭha mai; thlûk tak takte sign nen a inṭâwm tawh dawn tlat, a tibuai mai mai thei. (hnùk chàt, thìmhlìm,etc tih angahte hian a ngai lém lo; dangdai leh ṭúl bîkah chuan thu hran ni se la.)
4) Consonant-teah chiang takin kan thlûk ṭhin bawk; mahse, sign a pêk theih loh tih kan hre thung.
Entirna: Hlimen, lung rem, a mu zar mai,etc. tihte hi en ila, a tawpna sipel 'n, m' leh, 'mu zar' tiha 'r' ahte hian kan thlûk chiang hlé; vowel-ah kan thlûk lo.
Ṭhenkhat hetianga thlûk sign dah kan awm - 'Hlimên, lung rêm, mu zâr,etc, tiin; dah réng réng loh tur a nih hmel, 'e' leh 'a' kan thlûk lo a ni, hetah hian chuan.
Hei aw- 'mei rêm, lung rem' hi en ang: Mei rêmah 'ê' kan thlûk ṭhin; lung remah 'm' -ah kan thlûk thung, 'e' kan thlûk ngai lo; 'm' chungah sign a dah theih loh vangin dah loh mai a ni.
3. Hawrawp dang emaw, chhinchhiahna dang eng emaw kan mamawh (neih erawh a har ang):
1) Thu inhnial cháwk, dik zâwk hriat lém loh–Pawih nge PawiṭPaihte nge PaiteṭBawih nge BawiṭAwih nge Awi etc.
A ziah dan lam chu lo dah ṭha ta ila- Kan han lam rîka a tawp lama '...ih/ i' laite hi, thu mal tawpa 'h' awmte (seh, hnawih, khuh,etc) anga lam tàwp chawrh sí loh; 'h' awm lo anga ri thawléng ngawt si lo a ni. A awmzia chu, 'h' aiah hian eng hawrawp dang (awm ve lo) emaw, sign rîk dan dang eng emaw kan mamawh tihna a ni.
2) Lii liai, hmii hmiai, rii riai, lih leih, ('i' double lo paw'n a dik tho a.)
Naupan lai 1980 bawrah kha chuan, kan nu leh pate kha chuan, ''Pangpar a ṭâwi lih leih, ...a mu sii siai, ... a her lii liai,'' tiin; 'lih, sii, lii' te hi, a ziah ang hian lam loin, khabe sawi deuh lek lekin an lam no deuh ngheih ṭhin; a mawi reuh ṭhin khawp mai! Âw (voice)-in kan la sawi thiam e.
He lai 'lii, sii,' vêlah tak pawh hian sign dang eng emaw chu kan mamawh (kan nei kim lo) tih a lang a ni.
Hetang lam ngaihtuah hi a hautakin a har iak a; tun hnaiah, thu ziah ṭhenkhatah thlûk chhinchhiahna (sign) chi khat lo deuh dah ve kan ching ta nual a, a ṭha; awmze nei lem lo erawh a tam mai, sawi ngun pawh a ṭha zel e.
- HK Lalbiaksanga, Mamit