Written by
Dr. Mahminga Sailo
Waggin’ Tails, Bawngkawn

Artui

Mizo chhungkaw nun­phunga fate tana lawmman dawn tur kan sawi/ chham ngun ber zinga mi chu artui hi a ni awm e.

Nautein kea kal tumin ke pen a’n zir ṭan a, nu leh pa leh chhungkuain ṭhahnemngai em emin, ‘ding le le ding le le, artui hlawh hlawh ding le le’ tiin naute kan fuih phur ṭhin a, naute chuan phur takin a theihna tawp sawmkhawmin kal a tum ṭhin.

Pialral kaina hruaitu!

Kristianna rawn luh hma phei chuan hlamzuiha thi an phumin, naute kutah artui pumchhum an hum tir a. Pialral kal kawng a bo lohnan a hmaa lum zela kawng hruaitu atan an ring hial a nih kha. Heti khawp hian kristiannain Mizote min tuam hma pawn, artui hian kan dam chhung bakah pialral nun thlengin hmun a luah daih tawh a ni.

Artui rawng dal nge chak artui rawng tak?

Artui hi a rawng azirin a chakna a danglama lem lo a ni awm e! Arpui chi (breed) azirin artui kawr/ hawng rawng (color) hi a danglam mai zawk a ni. Arpui chi azirin artui var, buang, pawl, hring leh buang-dal te an tui chhuak mai zawk a ni. A chhungmu (yolk) rawng en tak leh tak loh pawh hian a chakna a keng tel chuang lo, an chaw ei azirin a rawng a dalin a tak mai ṭhin.

Chaw ṭha leh hrisel hi kan ngaipawimawhin a theih chin chinah ei pawh kan tum tur a ni. Kan taksa tana artui ṭhatna langsar deuh deuh te hi han sawi nawn leh ila.

Thau ṭha pai - artui!

Artui hian thau chi khat (cholesterol) a pai tam khawp mai a. Artui pum khat hian cholesterol 213mg zel a pai a ni. Hei vang hian, kum tam tak chhung chu artui ei aṭanga taksaa thau chhia insiamin lung leh thisen kawng harsatna a thlen niin ngaih a ni ṭhin.

Kum 2000 AD khan American Heart Association chuan artui ei vanga taksaa thau chhia insiam ṭhin nia rin chu a dik lo tih an finfiah ta hlauh mai. Artuiin thau (cholesterol) a pai hian taksaa thau chhia insiamna kawngah inhnamhnawihna a nei tam hauh lo.

Tin, kum 2010-a Journal of Nutritional Biochemistry pawn artuiin thau a pai hian, taksaa thau ṭha chi a siam tam zawk thu an finfiah. Chuvangin, ni khata artui pum khat tal ei hi taksa tan a hrisel zawk tih hriat a ni. Tin, nikhata artui pum thum ei hi taksa hriselna atana a him tawk bawk an ti.

Kum 25 chuang zet zir­chian a nih hnuah artui kan ei aṭanga thau chhia insiam ai chuan sa leh bawnghnute kan ei leh in aṭanga thau hian taksaa thau chhe insiamna kawngah an lo thawh hlawk fe zawk tih hriat a ni.

Naupang ṭhan duan nan artui

American Academy of Pediatrics chuan June 2017 khan naupang ṭhan len nan leh hmasawn zel nan artui hrai hian kawng tam takin a ṭanpui tih zirchiannaa finfiah a nih thu an tarlang. Naupang kum 6-9 ni tina artui pakhata thla 6 chhung hrai leh hrai loh te ṭhan len dan khaikhin aṭanga an finfiah a ni a. Artui hmeha chaw ei naupangte hi an ṭhang duang bik niin an sawi. Artui hian taksa tana chaw ṭha mamawh protein siamtu amino acids an tih a pai kim vek avangin, World Health Organization pawn artui protein hi chaw dangin protein an pai ṭhat zawng teh nan (protein standard) an hmang hial a ni.

Vun hrisel nan artui

Artui tuihnang hian protein chi khat Albumin paiin, he protein hian vun kua (pores) tichakin, vun timur kar-awl zau lutuk tur a thunun a, natna hrik bukhuarna remchang tur a lo dang ṭhin. Tin artui chhungmu hian proteins, vitamins leh fatty acids te paiin, heng hian vun hriselna leh hnathawh kawngah nasa takin an ṭanpui thei.

Sam ṭhat nan artui

Artui hi sam tithatu (condi­tioner) atana ṭha tak niin, a tuihnang/ var lai hi sam mawm leh hlawm enkawl nan a ṭha hle a, a chhungmu hi sam ro leh pheng enkawl nan a ṭha em em thung. Artuia Vitamin A hian lu phut insiam tur a veng a, fatty acid pakhat lecithin hian sam a timam a, sam hlawm leh inherh buai tur a veng bawk.

Hnute cancer veng thei artui

Havard university chuan tleirawl laia artui ei hian pui­tlin hnua hnute cancer insiam tur a veng thei niin an sawi. Kum 2005-a zirchianna pakhat chuan kar khata artui pum 6 tal ei hian hnute cancer za zela 44-in a titlem niin a sawi. Hei bakah hian, University of North Carolina-a zirbing mite chuan, artui chhungmu-a awm choline hian hnute cancer insiam tur za zela 24 hialin a tiltem an ti bawk.

Thisen ṭanpuitu - artui

Artui hian thisen insiamna atana pawimawh tak iron a pai avangin hmeichhe thla bi chhiar lai tan phei chuan chaw ṭha ei ngei tur a ni. Tin, American Chemical Society-ten an zirchiannaah, artui tuihnanga protein chikhat RVPSL hian thisen sang tur a veng thei tih an sawi.

Taksa ralveng tichaktu artui

Artuiin a ken tel mineral pakhat zinc hian taksa ralveng a tichak a, kan chaw ei aṭanga taksa mamawh thahrui insiamna kawnga hna pawimawh tak thawktu a ni. University of Rochester Medical Center chuan, nu naupai leh hnute pe laiin artuia choline an ei tel hian naute taksa ralveng a ṭanpui nasa hle niin an sawi.

Ruh leh ha chaknan artui

Artui hian Vitamin D leh mineral chikhat phosphorus a pai a, ha leh ruh chang leh chak ṭha tak insiamna leh insiamṭhatna atan a pawimawh hle.

Tar chak lote tan artui

Artuia awm, lutein leh zeaxanthin te hi taksaa tisa chhia insiam zel tur vengtu (anti-oxidant) niin, kum upat lam leh meizial zuk nasat vanga mit fiah lo leh mitdel insiamna pakhat macular degeneration an veng thei tih American Optometric Association chuan an sawi.

Thau paih nan artui

Tukṭhuan atana artui ei hian nilenga chaw dang taksa mamawh kan ei tur 400 calories aia tam mahin a chhawk thei nia! A chhan chu artui ei hian puar a tirei a, taksa mamawh thau ṭha a pek tam zawk vangin, chaw dang aṭanga taksaa thau lut aiin a hrisel zawk bawk.

Englekhawle

Artui chungchang sawi tak avanga a ṭhatna lam hlir han tarlan chu ti pawh kan awm mai thei a, taksa tana a ṭhatna kawng tam tak kan la tarlang tel lo zawk a ni. Chutih rualin, a dawngtu taksa azirin chaw ṭha leh hrisela kan ngaih te pawh hian kawng eng emaw chuan chhiatna chu an thlen thei teh meuh mai.

Artuia eizawnna tlak la awm hi...

Artui hi chaw ṭha, ei tur atan buatsaih awlsam a ni bawk. Nikum lama kan ziah lan tawh angin, Mizote hian kan taksa mamawh tura bithliah zat artui hi kan la ei pha lo hle nangin, kan ei tur pawh kan la intodelh lo nasa a. Vairam aṭanga kan phurh luh zawng zawng zatve tal pawh tharchhuak thei turin ar vulhtu ten ṭan han la chhunzawm zel ila, eizawnna hlawk leh ngelnghet tak a la ni pha ngei ang.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn