Written by
K.Biakchungnunga Chanmari
Lunglei

Chakma thu bawk maw?

Vanglaini chanchinbu 26 August 2017-ah kan Chief Minister-in, ‘Sawrkar laipuiin Chakma te UT emaw Sawrkar laipui enkawlna hnuaia dah mai a hlauhthawn thu leh Chakma zawng zawng huapa nawr chu thil ṭha ber a ni ang em tih ngaihtuah a ṭhat thu’ a sawi tih a ni a. Chief Minister berin a hlauh chuan sawrkar laipui rilru a hria a nih a rinawm a, kan ram himna tur ngaihtuah lova Chakma foreigner-te kan khawi khawm tam lutuk rah sengin kan ram chu a h>k hlawk dawn tihna a va ni mai awm ve?

Chakma hote hian tuna an awmna Bangladesh ramri tluanin Mizoram chhung niah an ngai lo va, an Raja Lal ram chhung, Chakmate ram niah an ngai nghet tlat a ni. Chuvangin, vawi tam tak an CADC area zauh tur leh UT-a dah tura dilna sawrkar laipuiah a thlen tawh a ni. Tahrik 1.2.1985-a an memorundum-ah pawh hetiangin an ziak a, “Our homeland the western part of Mizoram along International border of Bangladesh was transferred to then Lushai Hills (now Mizoram) by the British for their Administrative gains. These evidence of history reads as follow: The Govt. of Bengal on being consulted agreed to the inclusion of Demagiri (Tlabung) in the Lushai Hills (Their Letter No. 273-PD Dated, september 4th 1877)” tiin.

Hetianga an ziak, an ṭan chhan chu, C.H. Tracts awptu T.H.Lewina’n 1873-a ramri a khamah hmar lam aṭangin Behliangchhip tlangdung zawhin Tuilianpui Chhim luang zuiin Sazek luiah, Khawthlangtuipui/Karnaphuli leh Tuichawng infinnaah Tuichawng zawh chhoin Arrakan-ah, heng ramte hi C.H. Tracts-ah a behtir avang a ni. Kum 1873-ah C.H. Tracts-ah behtir ni mahsela 1892-a ramri siam ṭhat a ni a, Lushai Hills-a bet tura tih a ni ta zawk a. Tuichawng aiah Kawrpuilui (Thega) chu ramriah hman a ni ta a. Kum 1898 April 1st aṭangin South Lushai Hills leh North Lushai Hills-te chu hmun khatah dahin Lushai Hills tih a ni ta a (Robert Reid 1942). Chakma-te hian 1873-a ramri siam kha an ṭan chhan chu a ni.

Nikhat chu Pu Kistomohan Chakma (L) Ex-MLA nen kan inkawm a. “Ka fapa, Chakma-te hi Mizoramah kan awm a ni hleinem, Mizote hi Chakma ramah in awm zawk alawm,” a ti a. Kei chuan, engtinnge chu thu chu i sawi theih ka ti a. Ani chuan, “Kan Raja hian a ram chin hriat nan Luidungah Vairua (Mau) a phuntir vek a, en teh, Tuichawng luidungah hian Vairua i hmu vek ang,” a ti a. Keiin, Vairua phun tih mai mai te chu a ho lutuk, Kaptai Dam khu i hria em? Kan Mizo Lal Kaptaia ram chhunga khuah a nih vangin a hming chawiin ‘Kaptai dam’ tih a nia sin! Tuna CADC area te hi Bawm leh Tlanglau te Lal ram vek a ni. Nangni chu mikhual a lawm in nih ka ti a, a hmai a chhe ve hle!

Pu Kistomohana sawi ang hian Tui­chawng Luidungah hian Vairua chu a khat tawkin hmuh tur a awm tlat a, Vairawkai Chakma khua pawh a awm a ni.

Amaherawhchu, Chakma phun a nih leh nih loh chu tuma fiah theih a ni lovang. Chakma ten Mizoram leilung an rawn rahna hmasa ber nia hriat chu kum 1872 British sipaite puak phura mi 500 Tlabung thlenga lokalte kha an ni a, an kir leh vek kha a ni a. A hnu kum 1905 velah Lamthai leh Sazuklui kamah an rawn kai a, hei hi Tlabung khaw kiang a ni. Hetih hun hi chuan Mizoram chu C.H.Tracts-ah kan awm tawh lo va, Chief Commissioner awpin Assam hnuaiah kan awm tawh a, Chakma Raja ram a ni lova, Chakmate’n Vairua an phun ngawt chhan tur a awm lo.

Chakmate’n an Raja ram china ngai a, hmanlai aṭanga an ram reng nia ngaih nana an hmang hi chu a dik hauh lo. Amaherawh chu, tute phun nge tih chu chhan mai theih loh zawhna chu a ni a, thil lo lang tel erawh chu, Chakmate hian huai takin kan ram min chuh a, an tam zel chuan min chuh na telh telh ang tih rin tur a ni.

Tahrik 20.8.1990-a memorundum an ziakah pawh, “As already submitted earlier that Majority of the Chakma Population are living outside the District Council and they denied the Constitutional safeguards granted in sixth schedule approximately a population of 55,000 chakmas lives outside the CADC and total area under their occupation in the District Lungleh and Aizawl is approx 5725 sq. km which are being contigious can be very conviniently enjoyed with the area cover under the CADC 1500 sq.km. and aforesaid the total areas occupied by the Chakmas are 7225 sq.km as to begin with the entire area may be brought under one administrative unit with a Dist Council ultimately to form a Union Territory which would alone solve the problem of backward Chakmas,” tiin.

Chakma ho ram claimed zau zawng hi Champhai, Mamit leh Kolasib District belhkhawm tia vel a ni. Mi ṭhenkhatin, ‘Chakma hluiten a tharte hi an duh bik lo’ tia an sawi ṭhin hi an hriat loh vang a ni. A awm hmasate’n lo lut tharte an khaw house list-ah an dah a, Booth Level Officer te’n E/Roll-ah an thun a, tumah an in object duh si lo va, District Election Officer-ten an thun lut mai ṭhin a ni. BLO-te hi Chakma vek an ni si a. Kan ram hruaitute hian kan ram himna tur hi ngaihtuah hram teh se, Chakma-te thil tum leh duh hi nunna leh thisen khawih, buainaa min hnuklut thei a ni e. An pun chak dan em emte hi a ngaihṭhat thlak loh ngawt mai. Economics and Statistics Department-in 2011-a an tarlan dan kha chuan 1951 - 2011-ah mihring 10,97,206 kan awm a, Chakma 93,411 an awm a ni.

Chakma tel lovin 10,03,795 kan awm a. 1951 - 2011 inkara Chakma nuai khat pawh tling lo an punna percent belhkhawm chu 218.78% a ni a, midang zawng punna chu 199.88% chauh a ni.

Democracy ram kan ni a, India Citizen an nih bawk chuan an duh zawng an sawi a, an claim ve chu dan hnuaiah chuan a thiang a, Chakmate hi huat ngawt tur pawh a ni lo, Dan hnuaiah kan harsatna chu chinfel kan tum mai tur a ni. Inenlet nan hmang ila kan chi tuh rah kan seng mek a ni e, harh a hun tawh lo maw?

- K.Biakchungnunga Chanmari, Lunglei