MAWHPHUR NGAM HRUAITU KAN MAMAWH
Ram hruaitu rinawm chuan thil a kal sualin ama mawhah lain a hna aṭanga inbân pawh a huam mai ṭhin. Hruaitu rinawm lo erawh chuan mawhchhiat tur dang zawngin hmingchhe takin a dinhmun a chelh lui tlat ṭhin thung.
Sawrkar hi a ropui kan ti: Sawrkar hi kan lei pathian a ni ber mai a. Kan ni tin khawsak min relsaktu, kan suala min hrem thei, kan ṭhata min duhsak thei chu Sawrkar hi a ni. Kan thlan tlinte an nih miau avang erawh hi chuan Sawrkar laka kan beisei pawh a sângin sawisel pawh kan inthlahrung lo ni pawhin a lang. Andrew Jacksona US president 7-na (1767-1845) chuan, “Mipuite chanvo hi hruaitu tur thlan tlin ngawt ni lovin, chumi hnu pawha an tihtur kawhhmuh hi a ni,” a lo ti reng a ni.
Kan ramah hian roreltu turte chu kan thlang ngei a, mahse anmahni hi mipuiin thu kan râwn zui thei lêm lo niin a lang. Thlan tlin an nih tawh chuan vote an zawn lai anga nelawm kha an ni tawh lo va, kum nga na nâ nâ chu VIP nih an tum niin kan hmu a ni ber. Han vuivai deuh mah ila, an ngêng a chhun pha lêm lo fo ṭhin.
Mawhphur ngam lo hruaitu kan nei ṭhin: Kum 50 chuang kan insawrkâr ve chhunga min hruaitute khawsazia pawh kan hre tawh hle. Kum 10 chuang inzawm zata sawrkarna lo chelh tawh party leh an sawrkar (hman aṭangin) hian heti chen chauh min thlenpui hnu hian, “Kan hlawhchham a ni e,” tiin mawh an la ngam lo va. Midang erawh chu a kit hnawktuah an puh thiam hle zel a nih hi. Sawrkarna an chelh leh huna ṭha zawka hna thawk tawh tur tein an han insawi ṭhin tak nâ a, “a zual zawpui vailenhlo” tih ang maiin an tawrhhlelhawm telh telh mai emaw tih tur an ni fo. Thuneihna duh, mawhphurhna (accountability) la tak tak ngam si lotu hruaitute avang hian mipuiin kan tuar zel dawn a ni.
Mipui mamawh ber ber, kham khawp aia tam buh leh bâl thar chhuah, tui thianghlim in tur hnianghnâr leh inzin pawhna kawng ṭha tun thlenga kan nei lote hi mawhphurhtu chu an awm maw le. Heng kan mamawh em em thilte party politics maichama hal ral zeltute hi tute nge an nih pawh kan hria, mahse tihngaihna chu kan hre lem lo. Thu ropui tak tak (Israel ram aia a let sawma hma sawn thei, millionaire nih vek theih etc) min fah fo hi kan ṭhatpui lo hle.
Heti em ema kawng a chhiate hi mumang chu a ni lo a ni. A neitute chu sawi loh, Assam Rifles hotute meuh pawhin min veipui tawh a nih hi. In sak lai leh leidawhte a chim hian Minister nge mawhphur engineer te’n, nge contractor zawk? World class education sawi ri thuak thuak kan nih laiin, tuna kan school leh zirtirtute leh zirna in hrim hirm kan sawngbawl dan hi chuan world class lam a hawi lo hle mai. India rama Covid-19 hri vei rei ber han nih ngawt maite hi a chhuanawm lo a. De-Addiction Centre lian ber neih tum emaw drug man chhuak tam ber State nih rikngawtte hi inchhuanna tur nge zaka kimkitna zawk tur tih pawh hi ngaihtuah tham fe a ni ta.
Pawisa a awm thawkhat: Kum 1987 aṭang mai pawha kan sum hmuhte kha a tlem lo khawp ang. Khurpuia khawh lut zur zur, leh lama liam chur chur, tihte pawh kha a dik thui khawp ang. Kan kum tin budget bakah pawh hian sum kan hmuh belh reng tih kan hre awm e. Mahse kan ṭhatpui lua lo a niang chu kan hetih reng ni! Project lian pui pui a tlawlh fo danah leh a lova kan awm theih project leh hna ṭangkai lo kan siam chawp fo aṭang hian hian sum kan renchem lo hle tih a lang mai a ni. Hna ṭan hma hauhva contractor hnena sum pek tlak nghal fote hian sum renchem lam a kawk lo hle a ni.
Khitianga a tlaran zawnga kan khawsak avang khian eng anga sum tam pawh dawng ila awmzia kan neihtir ngai lo a ni ber mai.
Tih tak takah chuan kan chhuanlam ber covid len lai pawhin sum chu a rawn lut teh meuh mai. A hmaa kan hmuh zat êm hmu pha lo mah ila, rualkhai taka hman ni se chu heti takin kan che buai lo vang. Mahse a tam ber chu contractor leh contractor lemte bill-ah a kal ral a ni ber awm e. Chutih laiin pensioner 1300 chuangin sum an chhuahpui thei lo va. Health Care Scheme-a sum bat zat pawh kan sawi ṭha peih tawh lo chu a nih hi. Sawrkar hnathawkten hlawh an la thei lo lek lek fo a. Hei hian thil dang engmah entir a nei lo, sum enkawltu rintlak leh ruahman thiam kan neih loh vang ni berin a lang.
Kum 50 (1972-2022) chhung hian hmasawn hauh lo chu kan ni bik lo mai thei e. Mahse lo neitute chawikan ai chuan kan hruaituten contract work an tuipui zawk a. Kan mamawh ber buhfaite chu a tlachawpin ram danga mi kan chawlut a. Hmasawnna tluantling hi kan la hmu lo a ni ber mai. Chutih lai chuan kan hruaitute chuan beiseina lem (fool’s paradise) min siamsak reng a. Pachhe kum tiam ang maiin a tak hmuh tur a la awm thei si lo a ni. An thutiam hlen nan kum nga hi a rei lo lutuk a ni ber awm e.
Khi'ng zawng zawng khi mawh la ngam lo, thuneihna leh hmuihmer thlahlel em em site vang a nih loh chuan tu mawh nge ni ta ang le?
Mi tihdân: Ram dang daih sawi teh ang. Winston Spencer Churchilla, hun khirh lai bera British PM ni thei kha Indo Pui Pahnihna hnehtu ti hiala hmingthang leh Nobel Prize in Literature dawng hial a ni bawk a.
Mahse, a politics zinkawng leh a sawrkar kaihhruaina kawng kha a bumboh ve hle ṭhin, tih hi tam tak chuan kan chhûtpui lo mai thei. Indo Pui Pahnihnaah pawh a remruatna vawi eng emaw zat a tlawlh a. French ramah Germany an hneh lo va. Dunkirk-ah lah British sipai nuai têl che buaiin an hnungtawlh hum hum a. Norway tuipuiah British lawng sipaiten German indo lawng an chelh zo lo va, Norway an chân phah a. Singapore lah chu Japan lakah an hum zo lo bawk a. Khitiang boruak rit tak a phurh lai khian Churchill-a chuan a thawhpuite emaw a sipai hotute emaw a mawhchhiat ngai lo.
Norway ram an hloh lai kha chuan Churchill-a kha First Lord of Admiralty (lawng sipai lam Minister) a la ni chauh va. MP ṭhenkhatin mawhchhiat an tum pawhin ṭang buai lovin Churchill-a chuan, “A dik e, a mawh zawng zawng ka phur nâng e,” a ti mai a. Mahse MP tam zawkin an la ṭan avangin a chhiat phah lo mai ni lovin PM dinhmunah a rawn inhlângkai ta zawk a ni.
Singapore-a British sipaite February 15, 1942-a an tlawm tak avanga chanchinbu leh MP ṭhenkhatin an sawisel avang erawh chuan mipuiin a chunga rinna an la nghah leh nghah loh hriat nan Confidence Motion a ko ta zâwk a. Vote an han lâk chuan MP (House of Commons leh House of Lords) 465 ah MP pakhat chiahin a dodal zâwngin a vote a ni. Eptu party lam pawhin Churchill-a lamah an vote nasa hle tih a hriat mai âwm e.
PM a rawn nih (May 10th 1940)-a Parliament-a thu a sawi pawh khan thil ropui leh beiseiawm a sawi duh lo va. Indona râpthlâk tak tuar mek British mipuite kha beiseina thawlêng pek a tum lo. Thawhrimna, thlantui leh thisen tih loh chu pêk tur a neih loh thu a sawi mai a ni.
A thusawi ropui tak pakhat chu hei hi a ni. “Beiseina thawrawng bo leh mai tur tawktarh aia hruaitute tihsual a awm thei lo. British mite hian hlauhawm emaw vanduaina emaw engpawh chhel leh hlim takin an hmachhawn thei, mahse buma awm emaw roreltute mumang rama an chêng reng emaw hi chu an tei thei bau lo.” A sâptawngin, “There is no worse mistake in public leadership than to hold out false hopes soon to be swept away. The British people can face peril or misfortune with fortitude and buoyancy, but they bitterly resent being deceived or finding that those responsible for their affairs are themselves dwelling in a fool’s paradise” (Second World War: Winston S. Churchill. Chapter VII page 515).
Kan ramah pawh hian fool’s paradise min tiamtu ni lo, thil a kal suala mahni mawha la ngam leh insiam ṭha ngam hruaitu kan neih hma chuan ram ropui tak hi kan thlengin a rinawm loh a ni e.
- PC Lawmkunga