Written by
Dikzuala Chawngthu

RAMCHHAN THISEN LEH MIZORAM

An nuam tawl au thawm chuan APJ Abdul Kalama'n 'Pokhran' thlalèra nuclear a test ri nen a danglam lo a, an nui ri pawhin Mosia'n 'thu sawm pek' a lak laia Israel fate'n milim pathian an biak ri nen a dang chuang lo. Hun mawi leh hmun mawiah chuan thla an la suau suau a, swimming pool leh Grass aṭanga piang leh seilian ang mai a ni. Mahse, an nun dan tak tak erawh lehlamah a ni daih thung. A lem hian an nung vel mai mai zawk. Lal Solomona meuh pawh a ropuina zawng zawng nen inthuamin 'ram tûk tin par' pawh a tluk lo tih hre kûr mah ila, boral hlau siin boralna kawng chu kan zawh luih luih thung si a nih hi.

Tûk khat chu kan khaw ṭhenawmah ka nu nen zankhat riakin kan zin a, chawhma kal lek a nih avangin kan thleng har lem lo. Khatih hunlai khan Motor a luh thei miau loh avangin zing daiah kan kal rêng a ni. Khaw kar kawngah chuan hriatrengna 'lungphun' ni âwm tak hi lamlian sirah a awm a, ka'n enchiang a, hnam pasalthate ram tâna an nun an hlanna hmun a lo ni rêng a. Khatih hunlai khan pawl li zirlai chauh ka la ni. Mahse, ziak leh chhiar erawh thu harsa lutuk tih loh chu ka chhiar thei vek thung. An chanchin chu ka nu ka zawt chiang a, ka nu chuan, "Helai hmunah hian India sipaiten hnam sipaite an lambun a, mi pathum lai an kap hlum," tiin min hrilh a, nilengin ka rilru a nuam loin ka hria; khami ni khan. Chu khua chu Chamdur tlâng, Lawngtlai District a ni nghe nghe.

Hun a liam zel a, hriatrengna lungphun pawh mi tam takin an kal pelh mai mai ta ve ang. Hriatreng an ni em tih phei zawng ka hre lo. Chutianga rampalailenga ramchhan nana Martyr, khawhar taka mu hi eng zat tak awm ang maw tih hi ka ngaihtuahna luah rêngtu pakhat a ni. An lo awm lo a nih pawhin nun an hlanna hmun erawh a hrechiangte thinlungah erawh a khawhar rû fo hian ka ring ṭhin. Mi ṭhenkhatin ngaih nep leh sawi nep an tum fo va, "MNF-in zalênna an sual lo," ti tawk lah an tam. MNF-in zalênna an sual em tih erawh ka chiang lo, mahse Mizo hnamin zalênna an sual tih erawh ka chiang a ni. Mizo zawng zawng an ni em tih erawh ka chiang chuang lo. Tute emaw chuan ram chhan valrualte chu, "India lakah an tlawm" an ti leh pek ngawt zel a, an tlawm leh tlawm lo chu anmahni'n an hrechiang ber ang. Chu zawng ai chuan 'India nen an inrem' tih hi ka hriatthiam dan a ni zawk.

Kum 2021, March thla khan Hrangbana College Zirlaite chuan 'Study tour' kal tur final semester tin aṭangin an thlang chhuak a. Keini pawh Mizo leh History department infinkhawmin mi 15/20 vêl Vangchhe khaw lamah pi-pu sulhnu fang turin kan tlân liam ta a nih kha. Hmun hlui hrang hrang kan fan/tlawh kual hnuin 'Ṭhasiama seno-neihna' hmun kan fang/tlawh leh a, chiang taka lang thei chu 'Ṭan tlâng leh E.Chawngtui' a ni mai hian ka hria, ka mitthla thiam ta mang mang tlat tawh lo. Ka ṭhiante kha chuan thla an la suau suau a, eng vak an ngaihtuah lem lo hian an lang. Tan tlâng thlir leh thlalak bak an tuipuilo nimai hian ka hria. Kei ka rilru erawh a dang daih thung. Hmânah ka nu nena Kan khaw thenawma kan zinlaia hnam pasalthate hriatrengna lung kha a ni. Thasiama seno-neihna tlâng bulthut ka thlen khan E.Chawngtui khua khan ka thinlungah engtin emaw tak hian suangtuahna a vahtîr ta vawn vawn mai. E.Chawngtui kha chhuk thlir a ngai a, suangtuahna pawh a vak chak bîk ni ta hialin ka ngai.

Vawiin thlengin ka thinlung suangtuahna chu a riak rêng a. Ram leh hnam tâna nunna hial hlan a, Mizo ṭhalai tam tak an Martyr-na thisen leh Mizoram dinhmun inmil ta lo lutuk hian 'Ṭhasiama seno-neihna' tlânga ka din laiin E.Chawngtui leh an khaw hnam pasalṭha nena khawpui leh thingtlang hmasawnna ka tehkhin khan lung a awi mawlh lo a ni. Ni e, thingtlâng leh khawpui nun, hmasawnna leh khawsak zia erawh a inmil thei lo. Mahse, an phu tawk hmasawnna hi chu siamtu leh central sorkar leh state sorkarah hian an chanvo a awm erawh ka ring. Ka nu nena kan zinna khaw kar kawnga hriatrengna lungphunah khan E.Chawngtui khuaa mi kha Mizoram tan a thisen a bua a, a nunna chu vawiina mite tan a thâp a ni. A ṭhiante pawh khaw hran hrana mi an ni a, anmahni ang thoa ram tâna nunna hlantute kha an chawrchhuahna khua hi zir chiang hlawm ila chuan he rem hian hma a sawn thlawt lo kan tithei ang. Ka Pu (ka pa pa leh ka pa u) te pawh Martyr an ni a, nimahsela hriatreng an ni em tih erawh ka hre lo. Ka sawi tum tak zawk erawh eng party pawh sorkar se, ram aiin an party leh an mahni vua leh vang an vei a, ram hmasawnna aiin anni'n hma an sawn zawk. Mipui chanpual dik taka hman aiin an chanpualah an dah tam a, mipui develop aiin anmahni bawk an in-develop ṭhin. Thu ṭha pui pui erawh huai tak takin an sawi ngam a, an zak miah lo lehnghal. Zah ahnekin zah loh theihna pawh an dah nil ni mai hian ka hria. He ram hian zu zuar lo mah se, state budget hi a tam tâwk a ni; ram hmasawn nan hian. A dika dikin an hmang dik lo mai zawk a ni. An hman lai lah hmuh theih a ni si lo, mahse, kan hmasawn loh danah a hmuh thei thung si.

Ram tâna nunna chan tam tak zahna chibai ka bûk a, an tân hian hamṭhatna hi eng party pawh sorkar se, ngaihtuahsak ni zêl thei se la, khaw tam takah Martyr te avang tal pawh hian hmasawnna hi rualkhai deuh zawkin sorkar hian ngaihtuah hlawm se chuan, kan thingtlâng khaw tam tak hi chu kan heti êm êm bîk lo tur. Midik lo te, mi pamham te, mipui chanai eiru chingte hi revolution hian a zuah ka ring lo. A lo zuah ta a nih pawhin rorelna ni ropuiah chuan zuah an ni lo ang. Meizial ṭhat lohzia sawia tuibur/sadah hmuam, rinawmna pawimawhzia sawia eiru leh si, hmangaihna ropuizia sawia mahni pianpui unau pawh hmangaih thei lo, ṭhenawm khawveng hmangaih phei chu North Pole leh South pole ang hlauh. Sakhuana pawimawhzia tlangaupuia nuna hmuh tur awm si lo Mizoram hi, chu mite chu, chutiang mite chu thawkrimte chawlhna an/kan thleng pha ang em tih hi ka zawhna a ni fo.

Sawiin awmzia a nei lo a, sawi lo paw'n a ziaawm chuan lohna ram kan ram hi mi tam takin dikna duhin au aupui mah se a sawt lo a, kan kal ngaiin kan kal rêng chu a nih hi. Dimhmun ṭha deuhten vânneihna an chang tam tual tual a, aretheiate'n malsâwm dawn tur an nei ve lo. Malsâwmna chu pialralah chauh an beisei ngam a, suangtuahna chu an chawah an ring a ni ta ber zawk ang. Ram hruaitute chu an rawn chhuak leh sup sup ang a, hrawkbawk hmangaihna der an tlangaupui leh ang chu. A tak takah chuan thuneihna leh nawmchenna an duh zawk a ni. Ram siamṭhat hna leh ami chengte dinkhaw chhuahna ni lovin. Famta kan pasalṭha rualte kha lo tho leh se la'ng chuan an nunna hlu tak kha an ui ngawt ang. Ṭhenkhat erawh thih nawn an duh hial zawkin ka ring. Amaherawhchu, he ram hian mi dik lote lakah a beidawng ve lo a, mi pamhamte avang pawhin a zam chuang hek lo. Midik leh fel, dikna avanga huaisen leh mi hratkhawkheng hi an inphum ru ṭeuh a ni tih ka hriat hian, ram chhan valrualte kha an va hlu em tih hi tunlai ṭhangthar tam tak hian an hre lo der fo erawh rampalailenga khawhar taka thawhlehna nghaktute zalhna hmunah ṭah hawm hawm ka châk ṭhin. Mahse, a sawt lem dâwn chuang si lo.

Chutiang thil tam tak ka ngaihtuah mek lai chuan kan 'Study tour' erawh haw a lo hun ta rêng mai. E. Lungdar kan thlen khan 'E.Lungdar tlâng' kan tlawh hman zuai a, hun erawh a tlêm khawp mai. Keia pek chuan Martyr-te hriatrenga an siam chu Zirtîrtu dil meuhin ka va en kual leh pek a, kan zirtîrtu lahin "Rei suh aw, kan kal nghal a ngai" a ti leh pek a, hmanhmawh takin ram tâna nun hlantute hming chu ka phone camera-in thla ka'n la zuai zuai a. Ka hmanhmawh êm avang chuan phone camera ṭhat loh nen a fiah felfai mang tlat lo zu nia. E. Lungdar khua pawh hi khaw ngaihsanawm leh ram tâna martyr tamna khua, chapopui khawpa famtate puala zahna chibai bûk an phu hialin ka hria. Martyr thisena ṭhanhnan, an nunna hlu tak leh tun thlenga kan ram dinhmun thlira lungawithlak loh êm êm mai chu Bus chhûngah chuan tu hriatpui lohvin ka ngaihtuah ta vêl mai mai a ni. Pawl li ka zirlai, kum sawm liamta daiha ka nu nena kan khaw ṭhenawma kan zin leh, College kan kal laia kan study tour-ina inzawmna a pai ru tlat erawh Mizoram a awm chhûng hi chuan ramchhan valrualte kha Mizote rilruah a dai tawh ngai dâwn loh vang a ni...

"Hmatiang sâwn zêl rawh,

Kan ram riangtê,

Ramchhan mihrâng val thisen luanna"

~ Dikzuala Chawngthu