Written by
- Lalremliana Pachuau
Kan ram hi thisena kan lei asin!
MNF leh India sawrkarin inremna thuthlung an ziah ni champha phâk, vawi 34-na kan hmang liam leh ta reng mai a. Kum dang ang bawkin ni pawimawh satliah zinga pakhat ang leka thlir liam a, he inremnain kan ram kalphung leh hmelhmang a thlak danglam vek dan, Mizo hnam kalphung leh ziate lama thlak danglam vektu a nihna ngaihtuah ngai lo, Zofate zingah hian kan tam hle zawng a nih hi!
Mizoram Leilunga Inbenbelna :
Zahmuaka leh a fapate 7; Zadêng, Palian, Thangluah, Rokhûm, Rivung, Chenkual leh Sailova, sal rual tak an nih vanga mipuiin an sàwm lal an lo nih khan, thlang an tla ta a. Ṭiau lui an rawn kaiin an hmaah chuan ram ruak pharh duai mai, tlâng leh ruama khat, ruahtui hmasa leh hnuhnung tlakna ram an rawn thleng hlawl mai a. Tharum thawh ngai miah lo leh, thisen far khat pawh chhuak lovin he ram hi an lo nei ta a nih kha. Pipute khan he an ram chin nia an ngaih kha chu thih thain an humhalh tawh mai ṭhin!
Kumpinu nena inremna : Kum 1871, Jan thlaah Kumpinu aiawhin Silchar Bawrhsap Ware Edgar-a leh Suakpuilala te chu Kukicherra hmunah intawkin, inremna thu, ‘Treaty with Tribal Chief’ an thlung dun ta a. An sai ramchhuahna hmun an lo luah miau avangin, Kumpinu pawhin inremna a siampui kha a ni reng a. Hemi kum tawp vêk hian chhim lamah Thangluah lal ropui, Rothangpuia leh Bawrhsap Thangliana (T. Lewin) te pawh an lo inrem ve thei ta bawk a ni.
Mipate tlawm vawi khatna : June 13, 1890 khan Zarkawtah Suakpuilala fapate leh Capt Browne-a te’n sa-ui-tan leh mah se, Sailo lalte’n thuneihna an nei tlem tial tial a. Changsil kulh an kah vanga Kumpinu a rawn er lêtah zet kha chuan, Kalkhama, Sailianpuia, Thanruma, Lalhrimate chu inpein an tláwm lo thei ta lo a nih kha. Sailo lal mipa an tláwm duai duai laiin, lalnu Ropuiliani te ang kha chuan ram tân an nun an hlan ngam thung! Kumpinu pawhin kan ram chu awp zuiin, Mizoram chu an ṭhensawm ta vek a!
Ṭiau lui chhak lam zawng Burma ramah behtirin, Tuiruang hmar lam Manipur-ah. Kan ram chu a vawi khat nân mipain a hralh ta a ni. Khaw thlang lam Langkaih thleng Tiperrah-ah rin lutin, Tlabung thlanga Thangluah lalho ram zau tak pawh, Chittagong-ah behtirin, Thenzawl lam Bengal-ah leh hmar lam Assam-ah ṭhen hranin kan lo awm ta a ni! Keini an thlahte tân thisena an lo humhalh tlat kan ram ngeiah chuan, lei man leh chhiahte kan chawi ta hlauh a!
Mipate tlawm vawi hnihna : Tichuan, kan ram ngeiah saltáng nia inhriatna lo awmin, MNF kaltlangin zalennain mite thinlung a chawk tho a, ram a lo buai ta a nih kha. Kum 1960 chhova kan ram hmelhmang hre miah lo ṭhangthar an tam ta hle a. Heng hun laia Aizawla dawr lian zawng zawng tih tur chu Maruari-ho kutah awm tawhin, Mizorama sumdawnna tam zawk pawh vai kutah a awm tawh bawk. Chimralin kan awm hman ṭep a nih kha!
Rambuai danglamna : Zalenna ngiata MNF an rammut khan, zalen (independent) huna Zofate ram luah chin tur leilung an hauh chinah tawh phawt kha chu, ram tâna an nun hlantute thisen hmanga zakham vek an ni ta a! Chin Hills unau Pu Lalnunmawiate’n an han kah chhante kha, khi lai hmuna thisena zakhamna a thlen theih nan a ṭul tawpkhâwk a lo ni!
Manipur, Tripura, Arakan, Bangladesh, Chin Hills leh Assam nena kan ramri zawng zawng Zoram tâna kan hauhna man hi a va sâng si êm! Zofate’n zalenna hnuaia kan ram kan luah theihna tura a man kan pêk hi, eng sum leh pai hlutna maha chhut chhuah phak ngai loh tur a ni ta a nih hi! Khati khawpa tawrhna nasa tak hmanga hliau hmin kan nih hnua kan ram kalsiam kan en erawh chuan, thinrimin kan puak keh lo chauh a nih si hi!
Lawmthu sawi dan dangdai : Josua-hova Israel fate’n ramtiam Jeriko luah tura thihna leh harsatna chhiarsen loh paltlanga, Pathian awmpuina mak tak tak an chang ang bawk khan keini pawhin ramtiam, Zoram chu kan luah ve ta a. Mahse, Babylon hluihlawn thil awta lo la rutu Akana ang hlir rorêltu kan neih chho tak tlat avangin, kawi tinah sual kan ngam thei ta lo a. Mipui tam zawkte pawh hluihlawn thil awttu Akana ang mai an ni zo ta a nih hi!
Mizote’n zalenna kan hmuh hnu, kum 34 chhûng zet Mizo mipuite chu mi tlem tê rahbehin kan awm ta tlawk tlawk a! Kan ram tâna an nun hlantute thawhrah chu, ram leh hnam phatsantu mi tlêm têin chintawk nei lek lovin an tlan ta ringawt mai a ni! Heng phatsantute min awpna hnuaiah hian kan ram chu nau piang sual, lû lam läwk búr, nghawng achin hnuai lam zuih ral ta ang maiin a hmel a sawngnawi zo ta vek a.
Heng mahni hmasialtute rorêlna hnuaiah hian, khati taka kan ram sawisatu, nunau, naupang, pitar putar thlenga ramtuileilova siamtu India chu, a thiltihte vanga ngaihdam dil ahnekin a hmaah an inbawhkhup siak a, tlawn lungawi dan zawng reng rengin an hmanhlel ta zawk a nih hi. “In pipute’n hmakhawsânga ramri an lo kham chu sawn suh u” tia Pathian thupêk, pipute’n an nun thapa an lo zawmte pawh engah mah ngaih a ni ta lo!
He tah hian tawp mai se, kan zahna khua a sei lo tur a ni a. Mahse, pipute bakah hnam pasalṭha, nunau, pitar putar thlenga he ram tâna nun lo hlan tawhtute leh sawisak lo tuar tawhtute tâna nat belhchhah sauh turin, State kan nih hnuah kan ramri kham pawh kan humhim ngam lo leh zel a nih hi! Engtin nge Mizo mipate hi kan insawi fel tak ang? Engtin nge thupha kan chawi tak ang? Hei hi Mizo mipa inti chin tawh phawtte hnena zawhna awm reng, a chhanna nghakhlel taka thihna ruam aṭanga hmangaih kaltate’n an thlir reng niin ka ring ṭhin si a!
Kum 34 chhûng kan rama ro lo rêl tawhtute zingah hian Pathian ṭihna tak tak nun nei pakhatmah an la awm lo a. Pipute ramri humhalh ngam pawh an awm bawk hek lo. Heng mite hnuaiah hian India rama mipat hmeichhiatna kawnga ninhlei ber, Cancer vei tam berna, fahrah leh ruihhlo ngai enkawlna ngah ber, incheina leh nunphung erawh sâng ber, pisa kai ṭhin zinga rûkru tamna ber, Kristian inti si a Thlarau Thianghlim nei lo tamna ber, kohhran leh khawtlâng kaltlanga lemchang thiam ber hnam kan ni ta zawk a!
Pathian hmangaih Zofate : Mahse, Pathianin Zofate a hmangaihna hi a thûk êm avangin, a mite kaltlangin simna rawn tlangauin, Pathian tak pakhat a nihzia a thilmak tihte kaltlangin min la hmuhtir ta fàn a. Damlote tihdamin an awmin, ni 40 leh zan 40 lai Pathian nawra Covid-19 laka kan him theih nâna inpete leh a mite ṭawngṭaina avang chauhin hun ṭha min pe mek a nih hi. Mahse, he hripui lên laia kan ram hruaitute leh berampute khawsazia han hmuh hian, he Zoram hi a sawi lawk ang takin, thenfaiin a la awm nge nge dawn a nih hi, tih loh a har zo ta a lo ni e.