'HRILH HRIA' TIH HI SÎRAH KAN HNAWL ANG MAW?!

Ni 8.10.2022 (Inrinni) Vanglaini Chanchinbu chhuakah khan na angreng deuh takin, thil tihsual palh a nei ta emaw tih tur khawpin Revd Chuauṭhuama khan 'hrilh hria' tih thu hi 'leh' tih pawh awm hman lêk lo khawp khan a rawn bauh chiam chiam mai a. Ani hi mithiam nih tling, amah tak la kawm lote pawhin a thu ziak an chhiar aṭang ngawt pawhin mahni inring tawk tak a nihzia pawh an hmu thiam nghal vek ngei ang. A thil hriatah a chian ṭhin em avangin a kawlawm hmawr aṭanga thu lo far thla apiang hi 'sawi leh ih' nei lova lem nghal duak duak pâwl hi ziak chung meuh pawhin kan chhiar sêng lo mai thei. Chutiang khawpa huhâng nei, midang rilru hneh thei khawpa thu ziak thiam mi chu a ni a; a thu ziah han sel zui pawh a inthlahrunawm angreng hle. Amah Revd Chuauṭhuama hi Mizo ṭawng hre tak, sawi leh ziah kawngah pawh mi fimkhur leh duh tui tak mi a ni lehzel. Mahse, Mizo ṭawng hre tak nia kan ngaihte hi 'Mizo ṭawng thiam tak' erawh an ni vek bik kher lo!

Mithiam chhuan tawlawl Revd Chuauṭhuama chuan, _"Chanchinthar puanah te, Politician, Pastor, Kohhran Upa leh Mipui mimir thusawiahte kan hriat lar tâk em em, ṭawngkam pakhat chu 'hrilh hria' tih hi a ni a, 'hrilh hria' ti kher lo hian 'hrilh' tih hi a tawk em em si a; mahse, 'hria' tih hi an belh hram ṭhin. MLC-a sawihonaah pawh khan 'hrilh' tih hi a tawk tih ni tain ka hria! Hrilh tih hi a chiang tawk em em a; hrilh na na na chu hre tura ngaih an ni; hrilh tawh pawha hre lo chuan 'hria' tih belh avang khan an hriat chian lehzual phah chuang lo ang," a han ti hmasa phawt a. 'Hrilh' tih thu hi a tawk em em tawh a ni titute hi mi eng zat chiah nge an nih ang, tih thu hi chu hriat fak a har viau tawh a; chu tih laiin, 'hrilh' thu ringawt hi chu a chiang tawk lo deuh a, 'hria' ngei hian zui se la, thuchheh a chiang zual sawt ang titute pawh hi chhiar tham zet an awm ngei bawk ang a; mahse, an zât chiah an sawi theih bik lo ang. 'Hria' (adverb) hian 'hrilh' (verb) hi mumal takin a hrilh fiah/tifiah (qualify) zawk tlat mai a; chu bakah, uar deuh zawkin, hriat loh hlau takin thu hrilh lo dawngtute kha a beisei bik deuh roh tlat avangin 'hrilh hria' tih thu hi ṭawngkam mawi tak, dik si, hman chhunzawm zel atana iaiawm hauh lo a ni zawk. Eng pawh ni se, eng ang pawhin nawr tawm ṭhin mah se la'ng, 'hrilh hria' tih thu duhawm tak, dik lo ni si lo hi 'sîra hnawl' mai hi chu ui tak têin ka ui ve tlat tak asin.

Kan mithiam, Revd Chuauṭhuama chuan hetiang hian 'hrilh hria' tih thu chu a ngur chhunzawm zel a, "Hrilh hria tih hi han sawsel deuh ila, an ṭan tlatna chhan pakhat chu, J.F.Laldailova khan Hamlet thawnthuah khan a hmang a lawm an ti! J.F.Laldailova'n a hman avang khan a dik tihna a ni chuang lo; engkim hre ber leh hmang dik ber a ni vek bik dawn em ni? J.F.Laldailova kha mithiam tak a ni ngei mai; a thil sawi zawng zawng emaw, a hman zawng zawng emaw kha chu sawisel bo chu a ni bik lo ang. Tu m'a sawisel bo khawpa thiam famkim kan awm lo ang," tih thu hi zam ṭha takin a sawi leh a. Revd-a thuziah hi eng khaw sawi set set lova tlâk piap nghal ringawt chu ka thei ve dawn hauh lo mai e! 'Hrilh hria' tih thu hi J.F.Laldailova'n a hman avanga 'dik ta lua bik' ni lovin, Zoṭawng thu chheh dan dik awmsa a nih avanga hmang a nih zawk a rinawm. Ni e, J.F.Laldailova kha ṭawng chungchangah engkim hre ber leh hmang dik ber a ni ang tih thu hi chu huai taka sawi phawng mi chu a ni lo deuh mai thei. Mahse, J.F-a kha chuan ṭawng a chik a, thumal lo irh chhuah dan kawng hrang hrang kha a chhui melh melh peih reng a, a grammar tarmit vuah kha mi dang tarmit vuah aiin a fîm ṭha zawk bawk a, ani khan ṭawngkam a chhep sual khât khawp a nia.

Tute emaw laka eng thu emaw kan 'hrilh' satliah hi an lo theihnghilh hmin der thei a, hrilh tak têa kan hrilh pawh hi an lo hre thawi viai viai chauh thei. Hrilh mawlh mawlh chung pawhin an beng lehlamah a pût chhuak leh zur zur nghal mai a, midang hriat ve hlau taka kan hrilh ruk ser ser/se se thu pawh a ngaithlatuin, "Han sawi nawn leh teh, ka hre chiang thei tlat lo mai," tiin sawi nawn turin kan inngen nawn fo ṭhin. 'Hrilh na na na' hre tura ngaih thil pawh hre mai thei lo, hrilh nawn hrilh nawn hnu pawha, "Eng maw i sawi?" rawn ti lêt hú hú ṭhin hi tawn fuh châng an awm fo va; hrilh nawn áwn áwn pawh hre chiang thei tlat lo pâwl an awm thei hial. Kan thil hrilh, a hre tura kan duh ngeite'n hre ngei ngei se, an benga rawngah thun kim thlap se kan duhzia tih chian nan thu sawi kârah 'hrilh hria' kan zeh luh zeuh hian, 'hre ngei ngei' turin kan duh hliah hliah tih a hrut tel miau avangin Zoram Khawlaiah hian 'hrilh hria' tih hi ngaihngam taka pawntotir zel a fuh ka ring. 'Hrilh hria' tih thuchheh hi sîra hnawl tawm rawk rawk atan chuan ka ui deuh, ka ui tak meuh meuh.

Mithiamte chuan ṭawng hi thil nung (living organism) a nih thu hi an sawi ṭhin a; thil nung ni na na na chu an che reng a, an awmna an sawn sek a, an hmel lan dan a danglam fo ṭhin a ni. Ṭawng dik vawn nun zel hi a fuh, mi puitling chin chuan ṭawng hman dik/ziah dik an tum hram hram ṭhin. Ṭawng hi chu a rawn piang thar zel a, ṭha lo nafam chu rial angin an ral leh tho tho va; ṭawng dik hum luat kan tumna lamah hian ṭawng dik kan suat palh ṭeuh thei tih hi hriat reng a pawimawh. Sîra hnawl tur leh tur loh thliar fel tur chuan ngaihtuahna thlit fim hmasak phawt zel hi tihmakmawh, mi tin kova innghat ṭheuh a ni e.

- Mzuitea Chhunthang