Written by
-Vanlalruata Royte

VANTLANG PHURRIT

Tin heti hi a ni a…
Kum 1833 khan British economist pakhat William Forster Lloyd chuan thil pakhat ngaihtuah tithui tak mai a chhawpchhuak a, hetiang deuh hian a mitthla theih awm e. Khaw pakhatah hian mual hring cham pút mai hi a awm a, chutah chuan mi 100-in bawng 10 ṭheuh an tlattir ṭhin a. Chu mual chuan an bawngte chu a chawm tâwk vel a, a mual hrin leh chhung thuah pawh harsatna a awm lo a ni. Mi pakhat chuan a mimal hlawkna um avangin bawng dang a vulh belh leh chuan an zavai atana ṭha tâwk (socially efficient level) kha a nek buai a, chu mual chuan a dàwl/châwm zo dawn lo a ni. Chu mai bakah midang pawh chu mahni hlawkna duh belh ṭheuh an ni a. An ran tlatna mualin a dàwl zawh chin ngaihtuah lova an mimal hlawkna ṭheuh an ngaihtuah a, vantlang phurrit an ngaihtuah tel loh chuan innghirnghona nen an zavai atan hlawkna aiin chhiatna a thlen thei  zawk dawn a ni.

Mi tu emaw chuan an ran tlatna chuan a dawl loh avang leh mualte chu a khawro zawh dawn avangin a ran vulh chu titlem se, midang tu emaw chuan chu chu remchangah laa a mimal hlawkna ûma bawng dang a vulh belh tho si chuan vantlang phurrit chu a thlen tho tho dawn a. Mahni ṭanghma ngawt ngaihtuah chu keimahni ṭheuhin kan tuar dawn tho a ni. Vantlangin thil kan inṭawm chu ‘commons’ tia sawiin William Forster Lloyd chuan he thil hi ‘Tragedy of the Commons’ tiin a sawi a ni.

He thu behchhan deuh hian American Political Economist, Elinor Ostrom, Economics-a hmeichhe Nobel Prize dawng awmchhun chuan 1990 khan ‘Governing the Commons’ a ziak a. Ostrom hian khawvel hmun hrang hrangah vantlang thil - ram ngaw an hman dan te, sangha an man dante leh vantlang thil dang hrang hrang an hman dante zirchianna neia a zin kualna aṭangin he thil an chinfel dan pakhat hi a hmuchhuak a. Hmun ṭhenkhatah chuan Sorkar inrawlh a, dan hmanga khap kher ngai hauh lovin khawtlang mite chu  anmahni an inthunun (self regulate) a. Chu an inthununtheihna chu mimal duh dan leh hlawkna ringawt ngai pawimawh lovin midang nen an khawsakho dan te, vantlang thil (shared resource) hmang turin midang nen tawlh rem tlanga insum te, lungrual taka thiltih aṭang chauh chuan vantlang phurrit pumpelhin hlawkna tluantling a awm thei a ni tih ngaihtuahna rilru puitling tak aṭanga chhuak niin a ngai.

Hri leng leh Vantlang Phurrit…
A chunga kan sawi tak zulzui hian kan hun tawn mek hi ngaihtuah zui theih niin a lang. Covid-19 hri leng mek karah hian vantlang hmunhma, puipunna hmunahte chuan mihring kan punkhawm tam chuan ‘social distancing’  kenkawh a har a, chumi avang chuan vantlang/khawlai puipunna hmunah chuan a ṭul fe loah chuan kan kal loh/punkhawm loh a lo ṭul ta a. Lirthei intlanchhawk thlengin sawrkarin ruahmanna a siam a. Chu mai ni lovin kan hriat hauh lova hri inkaidarh palh theih a nih avangin kan khawsak dan pangngai nasa taka tidanglam dawrh in ‘Lockdown’ te kalpui a ni.

 Vantlang hmunhmate hi ‘commons’ angin ngai ta ila. Mi tu emaw chuan chhuah ṭulna a nei a, amah a chhuah ringawt khan harsatna a thlen lo a ni. Amah ang bawka chhuah ṭulna nei kan ni fur hlawm a. Chutiang a hunah chuan midang ngaihtuah chungin a ṭul takah chauh chhuak a, a bak chu insum tlang taka vantlang hmunhma (commons) kan hman chuan a hranpaa khap ngai lovin kan khawsa thei dawn a ni. Chuti ni lova a chunglama kan sawi tak angin mimal duh dan kan dah len lutuk avanga midang ngaihsak lova ‘vantlang hmunhma’ renchem lo taka kan hman khan ‘vantlang phurrit’ kan siam thei a. Midang ngaihtuah thleng lova mahni chauh inngaihtuah chuan phurrit min siam let vek dawn a lo ni.

Vantlang kawngpui chu hman kan duh ṭheuh a, lirthei kan lekchhuah ṭheuh erawh chuan vantlang kawng­puiin min dawl lova, midang nen inngaichang tawna kan tawlh tlan khan ‘vantlang phurrit’ kan pumpelh thei a ni. Chu vantlang phurritah chuan kan mimal phur ṭheuh a tel vek si a.

Rinhlelhna rintlak / Ve tho…
Kan khuaah chuan dawr tlem azawng a awm a, chu dawra thil lei tur awmte chuan a khaw mipuite chu thla eng emaw zat min chawm thei a, bungraw lo lutte pawh hri leng karah chuan a chatlak lem lo a. Mahse hri leng boruakah chuan ni danga ka lei ṭhin aia tam kha lei ka duh tlat mai a, a chhan chu kawmchhak pa leh kawmthlang pate hovin an lei zawh ka hlauh vang a ni. Kawmchhak pa leh kawmthlang pate pawhin ni danga an lei aia tam chu an lei ve ta ngei a, a chhan chu ka lei ṭhin pangngai aia tam ka lei an rin ve tho vang a ni. Kan mamawh tawk ṭheuh lei a, midang ken ṭhen chu a chinfel dan tur tih chu kan ngaihtuah ruak tho a, keiin  a ngai angin lo lei ila midangin an lei tam si chuan tiin kan inringhlel tawn ta ṭhin a ni. Kan buaina chu Covid-19 a ni chiah lo a, a chhehvela kan rinhlelhna rintlak tak vir vel vang chu a ni. Kan khuaa dawrkaite bungrua, kan mamawh tawk te te kan lei a, a thla eng emaw zat kan tlak kha inrinhlelhtawnna rintlak tak avang chuan kan buai phah ta a ni. A tir lama kan sawi tak ang tho khan vantlangin kan thil 

inṭawmah kan mamawh tawk hmang a, midang ngaihtuah chunga insum tawn a, chân hunah chân hret inhuam tlanga kan khawsakho hian kan lo hlawk tlang zawk a ni. Hemi atan hian kan inrintawn a, mahni hmakhua chauh ngaihtuah lova thil vir kual dan leh vantlang a nghawng dan te, chu chuan keimahni bawk min nghawng let dan ngaihtuaha thutlukna kan siam fo a pawimawh hle. A chung lama sawi tak angin inrinhlelhtawnna avanga ‘a ni pawhin a ti ve tho ang’ kan tih ṭhin leh mahni hmakhua chauh kan ngaih avanga midang ngaihtuah tel loh hi  hi ‘vantlang phurrit’ bul a ni.

Hmuh hmaih…
Mihring kan pung zel a, thil ṭhenkhat erawh a pun ve meuh loh avangin renchem taka hmanga kan inpeizâwn nasat deuh deuh a lo ṭul a. Mamawh tak hunah ṭangkai taka kan hman theih nan midang ngaihtuah chunga insum hun kan neih tlan deuh deuhte a lo ṭul lehzual ta. Thuneituten dân hmangin kalphungte an han duang a, dânte pawh hi mihring famkim lo siam ve bawk a nih avangin famkim lo fo mah se a siamtute siam chhan hi ngaihtuah a pawimawh hle. Lirthei intlanchhawk turin thuneituten dân an han siam a (a ṭhat tâwk leh tâwk loh leh kalpui dan chu thuhran ni se), lirthei pung zelah kawngpui dung a ṭhan si loh avangin kan inhnawhchep lutuk tur tihziaawmna atan kan intlanchhawk  a. Hetih lai hian nasa takin lirthei lei thar a pung niin a lang. Hei hi keimahni bil ngaihtuah chuan thil remchang tak pawh a ni reng a ni. Chutihrual chuan a hma lama kan sawi tak angin vantlangin kan thil inhmanṭawm kan hmanna kawngah hian kan nawmsak hret leh kan hlawk hret duh dan ang khan midangin an duh ve vek a. Kan insum tlan hret a, tawlhrem hret chin kan neih loh chuan kan tum kan ṭhelh a, harsatna chu keimahni leh keimahni insiamin mimalin kan duh dan ṭheuha kan kal chuan vantlang phurrit bawk kan insiam a. Chu phurrit chu mimal ṭheuhah phurrit min siamtu a ni leh tho si.

I ngaihtuah nawn ang…
Kum 100 chuang Zofate’n Kristianna hmel kan hmuh hnu hian van lam hawi, a tungchho  bakah hian he leiah kan mihringpuite leh thilsiam dang tinrengte nen kan khawsakhona ah hian a  khampheia kham chhuah tel deuh deuh a ṭul hle mai. Kan thiltih tehfung atan amah Lal Isua’n thupek zawng zawng zinga ropui ber a tih dawt chiahah a tlukpui nia a sawi, “Nangmah I inhmangaih angin, I vengte I hmangaih tur a ni,” a tih hi ngaihtuah nawn fo a ṭul hle mai.
He leilung kan luah chhunga hmasawnna te, hlawkna zawnga ke kan penna kawng tinrengah hian keimahni bil aia thui zawk ngaihtuah thlen deuh deuh a ṭul fo mai. He leilunga thil tinrengte hi a neitu tak takah hian chiang ila, a lo kawl leh a lo hmangtu hian kan hman dan hi ngaihtuah nawn fo ila.