Written by
- Lawmkima Hmar
UISA HRALH AN KHAP
July 3, 2020 khan Nagaland sawrkar chuan an state chhunga Ui sa lak luh, zawrh leh sumdawnna’na hman khap an rel. Hetia ui sa duh ve tak Nagaland-in ui sa chungchanga khapna a siam tak chhan hi ran humhalhtu pawlte'n na taka an nawr vang a ni.
Hetih mek lai hian Nagaland-a mi tam tak chuan he dan hi an sawisel ve tho. A ram mipuite sa duh zawng tak, an ei duh zawng ui sa hralh leh lei khap chu mahni mihringpuite eitur khapsakna, ei leh in tur thlenga midangte va khuahkhirh tumna a ni, an ti ve thung.
Nagaland Chief Secretary Temjen Toy chuan an cabinet thurel chungchang hi tarlangin, “State sawrkar chuan sumdawnna’na ui lakluh leh hralh a khap a, a sa hring emaw chhum hminsa emaw hralh leh a zawrhna dawr siam pawh khap a ni,” a ti.
Tunhnai deuh khan Nagaland-a ui talh tur, Sai Ip chhunga an khung thlalak chu a darh chiam a, India rama ran dikna chanvo humhalh duh pawlte'n hetianga nunrawng taka ranvulhte chunga chetna hi ṭha lo tiin a khapna dan siam turin an nawr a, an hlawhtling ta a ni.
Federation of Indian Animal Protection Organisation (FIAPO) chuan an thil hmuh hian a thawnthu leh, an lu leng tawka sai ip reh pawh chhunga dah a, hruia hling chunga an talhna hmun tur an panpui, a hnu lawka an talh a, an ei chhunzawm mai tur thlalak hmuh chu rapthlak an tih thu an lo tarlang tawh a. Rang takin Nagaland sawrkar hnenah ui sa zawrh khapna siam turin an nawr nghal a ni.
India rama ui talh khap a nih theihna’na hun rei tak chhung hma lo la tawhtu Humane Society International (HSI) chuan Nagaland sawrkar thutlukna hi ṭha an tih thu sawiin, “Nagaland-a ui sa zawrh a hluar avanga India ram ang pawha kan lan mawi loh ṭhinna chu a kiam chho mek dawn a lang,” an ti.
HSI chuan chawhrualin Nagaland-ah hian kumtin ui 30,000 talh ziah ang a ni a, a nung chungin bazarah an zuar a, a talhtute'n khawngaihna tel lovin talhtumin an khawng hlum mai ṭhin, tih BBC palai an hrilh.
BBC tarlan zel danin Mizoram state sawrkar pawhin kumin kumtir lam khan ran talh phalte zingah Ui hi an telh tawh lo, an ti!
HSI tarlan danin Asia khawmualpuiah ei atan kumtin Ui maktaduai 30 talh ziah a ni a, China, South Korea, The Philippines, Thailand, Laos, Vietnam leh Cambodia-ah te an ei nasa zual. India ramah Nagaland hi ui sa ei nasa ber niin an tarlang bawk.
Ui mai ni lo Zawhte sa thlenga ei ṭhin ram an awm nual bawk. Ui leh Zawhte sa ei ṭhin ramte:
1. Taiwan : Taiwan-ah hian Ui leh Zawhte sa an ei nasa ṭhin hle a, a sa zawrh chu sumdawnna lian tak a tling. Amaherawhchu, kum 2017 khan an khap.
Taiwan sawrkar chuan kum 2017 khan Animal Protection Act siam tharin Zawhte leh Ui sa hralh leh leite chu £6,500 thleng chawitir theih an ni. Ran chunga rawng taka chete chu £52,000 chawitir bakah kum hnih chhung Tân Ina khung theih an ni bawk. (£1 = Rs. 93)
2. China : Chinese-ho hi khawvela hnam vir bera sawi ṭhin an ni. Tuia awm zingah Tuihnuai Lawng chiah an ei lova, boruaka awm zingah Thlawhna chiah an ei lo, an ti ṭhin.
HSI chuan China-ah hian kumtin Zawhte maktaduai 4 talhin Ui maktaduai 10 talh an ni thin a, a ti. Mandarin-ho hian Mizote ang thovin Ui an vulh bakah a sa an ei ṭhin a, engtik lai aṭanga ei ṭan nge an nih tih a hriat loh.
Kumtin June thla apiangin China chhim lam khawpui Yulin-ah Ui sa Kût an nei ṭhin a, talh atan Ui leh Zawhte nung hralhin Kût chhungin 10,000 vel an khawng thlu hman ziaha chhut a ni.
3. South Korea : Khawvel ram changkang zingah South Korea hi Ui sa ei nasa ber ram an ni awm e. Ui vulhna hmunpui (Dog Farm) 17,000 zet neiin Ui hralhna an van loh avangin ui vulh chu eizawnna ṭha tak a tling.
Ran humhalhtu pawlte'n an dodal nasat em avangin kum 2018 Winter Olympic an dâwl tur denchhen khan South Korea-a ui sa bazar lian ber Seongnam chu kum 2017 khan khar a lo ni tawh.
Korean Animal Rights Advocates (KARA)-te ngen angin Nov. 2018 khan Seongnam-a awm Taepyeong-dong complex chu tihtawp niin vantlang hmun atan hman a ni zui ta a ni. Taepyeong-dong complex-ah hian ui talhna hmunpui 6 ngawt awmin a rualin ui za chuang an talh thei. Kumtin ui maktaduai chuang an talh ṭhin a, a chhehvel restaurant zawng zawng deuhthaw ui saa chawmtu a ni.
Korean mite thil thlir dan hi a danglam telh telh; Nipui laia ni thum chhung awh Ui sa Kut an hman ṭhinah pawh Ui sa aiah Arsa an ei tawh a, Ui sa siamsa hralhna hmun pawh a tlem sawt hle. Seoul khawpuia Ui sa siamsa zawrhna restaurant 1,500 awm ṭhin pawh kum 2015 khan 700-ah a tlahniam tawh a ni.
South Korea-a sa an ei tam dan indawt an tarlanah Ui sa hian 4-na hauhin Vawksa, Bawngsa leh Arsa a phak lova, Ui talhna aṭanga kumtina sum che vel hi $220m-$273m zet a ni.
4. Vietnam : Vietnam hi ui sa duh ram niin kumtin ei atan ui maktaduai 5 vel an talh ziah. An rama an ui neihte'n an mamawh a phuhruk zawh loh avangin an ṭhenawm ram Thailand, Cambodia leh Laos aṭangin an lalut nasa hle.
Asia Canine Protection Alliance (Acpa) chuan an sawrkar chu Ui tawlh titawp turin nasa takin an ngen a, Ui â hri a darh phah a hlauhawm a, hriselna atan pawh a him lo a ni, tiin an nawr mek.
Ui talh khap chungchangah hian UK hlei hlei an buai a, an ram rorelna sang Parliament meuhah pawh Conservative MP, Bill Wiggin chuan February 2019 khan Ui talh khap rawtna dan a lo pu lut tawh.
Switzerland pawh hi Ui sa ei thinna ram niin ram dang ang em em chuan an ei nasa lo va, a khapna dan an nei lo bawk. USA, Germany, Austria, South Australia, Taiwan leh Hong Kong-ah te Ui sa hi khap a ni tawh a, an la khap chhunzawm zel pawhin a rinawm.
Ui sa ka la ei zel ang em?