Mizoram Intodelh nan: SAWHTHING AIIN 'ALU' I CHING UAR ANG U!
Vawi khat chu Thingsai khua kan zin ṭumin, kan thlen in pa chuan, " Khaw'nge, chhun thingpui hmeh atan kan leipuia mi Alu ka va cho ang e..." tiin, a paiem phurh khat dawnin Alu a rawn phur haw ṭeuh mai a! Alu chu phairam zawl leh khawluma chin chi emaw tiin, chutiang taka Thingsai tlangsang leh boruak vawt leh tlang lo, an khaw bul hnai leipui aṭanga Alu (potato) an thar chhuak ṭeuh thei leh, Alu a lo ṭha duh viau chu mak ka ti hle.
Kan thlen in pa sawi dan chuan, an leipui thing hmunah Alu chu chingin, a ṭha duhin a thar hlawk viau a ni awm e. Chutianga chhun thingpui hmeh tura Alu a han chhum ṭeuh mai leh thar chhuak ṭha thei chuan rilru a vah thuitir hle a ni. Engah nge chutianga Alu ṭha duh em em si, Silchar vaipa tharchhuahte chu harsa taka Thingsai khuaah te leh Mizoram khaw kil khawr thlengin kan lakluh a, man to taka kan lei a, kan ei chu le? Thingsai khaw chhehvelah Alu chin a hlawk a nih ngai chuan, eng vangin nge Mizoram pum em a nih loh pawhin, Lunglei District emaw tal mamawh khawp tharchhuak tura an chin loh aw? tiin, ka ngaihtuah zui nasa hle. Kan thlen in pa chuan a phur chhuahna kawngpui ṭha a awm loh avang leh, Alu man chu a to phah dawn lutuk vangin lo neituten an ching duh lo niin min hrilh. Chumi kum chu kum 20 chuang a lo ta reng mai.
Kum 2000 kum khan Silchar-a North East Baptist Bible College & Seminary (NEIBBC&S) a an Principal Meghachandra Singh leh a ṭhianpa an lo zin ṭumin, Mizoram an vawi khat rawn zinna a ni a. Lunglei an rawn thleng chu kawng kawi leh chhuk chho a tam an tih thu hahipin an sawi a, tuk khat chu kan Venglai kawng chhuk laia Pu Lalhrima Sailo te dawra mi tur, Silchar aṭanga Truck bang sang lian zetin bungrua a rawn phurh an thiar thla lai an hmu chu, "Eng thil nge ni? Khawi aṭanga lakluh nge?" tih min zawhna chu, "In lo kalna Silchar aṭanga lo kal a ni a, an bag dah chhuahte hi Alu leh Dal bag a nih hi," tia ka hrilh chuan mak an ti dun hle mai a! "E khai, an phurhna kawng a va hla em! Engah nge Silchar-a mi daih chu Lungleiah Alu an rawn phur luh le? Mizoramah in thar ṭha ve thei lo em ni?" tiin min zawt leh khauh va, "Sawi tur reng ka nei lo, misual mai ka ni," tih hla ang maiin, chumi ṭum chuan sawi tur reng ka nei lo ve!
Mizoramah Alu leh Dal a ṭha ve thei lo, han ti thla ringawt dawn ila, Thingsai tlang ramah a ṭhat duhzia ka lo hmuin kan hre tawh si. An zawhnate chu chhan felsak vek chi nia ka hriat loh avangin thu dang ka sawipui ta daih a! Mizoram chu an beisei leh rin ai daiha in leh lo changkang an tih thu leh State pachhia leh rethei viau si, kan Biak In sak velte erawh ropui an tih thu leh, kohhran hoten ram dang ṭanpuina (foreign aid) tel hauh lova kan sa thei chu ropui an tih thu hahipin an sawi thung a ni!
Eng vangin nge Sawhthing aiah Alu chin kan uar ang?
MLA Bial pakhat huapa WhatsApp group an siam, mi chi hrang hrang leh ngaihdan chi hrang hrang neitute leh, political party tarmit vuah inang lo ṭhiau awmkhawmnaah eng emaw lai khan min lo telh ve mial a. Political party hrang hranga mite awmna leh party tarmit bun inang ta lo nafam chu, an puchuamte fakselna leh fak luatnate leh, selna anka hmuha chhiar tur a tam viau! Ka lo beisei dan chuan Bial chhunga hmasawnna tur nia ngaihdante an thawhkhawm liam liam ṭhin dawn emaw ka lo ti a, mahse, chutiang erawh a lo ni hauh si lo! "Phunchiar group leh insawiselna group" ni hiala mawi a ni e!
Chutah chuan lo neitu pakhat, taima tak chuan vawi 3 zet mai "Sawhthing" ching uarin, dinchhuahpui aiin a lo tlakran phahin, tlakchhiat phah niin a sawi a, ka khawngaih hle. A thiam loh nge, sorkar thiam loh ni ang? tiin ngaihtuah a tithui.
Mizoramah hian kum eng emaw zat kalta aṭangin "Sawhthing" ching uar tura inzirtir chiamin, political party hruaitu ṭhenkhatt'n vote zawn nan campaign auhlaah an chhamchhuakin, an chhampual hnan a! Mizorama lo neitute pawhin politician te ṭawngkam chu ringin Sawhthing an inchin hmuh vak a, mahse, awmze neiin an hralh leh thei si lo. Sawhthing hrim hrim khawi ramah mah a man hi a tlawm lutuk ngai lo va, Mizoram hi Sawhthing man tlawmna ber a ni hial ta ve ang. A chhan zinga pakhat chu, Mizote'n kan chawhmeh zinga ni tina ei berah kan neih loh vang a ni. Mizoram state pawnah kan hralh a nih loh chuan, Mizo mipui nawlpuiten chawhmeh atan leh ei tur zingah kan dah pawimawh loh zinga mi a ni.
Tun hnuah chuan "Sawhthing" chin uar vak aiin, Mizoram chhunga cheng mipuite'n zing leh tlaia chawhmeh bera kan rinrawl theih "Alu" hi ching uar ta zawk ila, kan tifuh zawk ngei ang. Mizoram state chhungah, mahni (1)*Village Level, (2) Group Level, (3) Block Level, (4) Sub-Divisional Level, (5) District Level pawhin hralhna tur a awm reng ang. Sawhthing aiin Alu chu hralh theih loh tih a awm ve dawn lo va, chuvangin Sawhthing aiin Alu i ching uar zawk daih ang u. Alu chu chhung tinte'n Sawhthing aiin zing leh tlaiah kg eng emaw zat kan mamawhin, kan ei ral reng zawk a. Hralhna an hmu reng ang a, Alu a hralh theih loh an ti ngai lo ang.
Buh leh bal leh thei leh thlai, tharchhuah leh chin uar chungchangah Mizoramin a mamawh dan leh a hralh theih dan tur, "Marketing Rate" zir chian hmasak a, chumi hnua chin uar leh tharchhuah uar chu a hluin a ṭangkai hle ngei ang. Sawhthingte chu chhungkhat pawhin 1kg lek pawh kan ring rei hle ang a, Alu erawh chu 1kg or 2kgs te hial chu vawi khat (tuk ṭhuan) chawhmehah kan siam mai thei asin. Mizoram mamawh khawp tharchhuak turin leh kan lo intodelh nan, Alu chin i uar thar ang u.
Tihian ngaihtuah zui ta ila: A chunga Level hrang hrang sawi ang khian, thei leh thlai kan chin tur leh tharchhuah kan tum chu mihring eng zat tan nge tih te, khawi laia mite nge supply kan tum a, an mamawh chiah em? tih chhut hmasak a ṭha hle ang.
Intodelhna kan sawiin leh intodelh kan tum hian hengte hi ngaihtuah zui bawk ila : (1) Keima mimal intodelhna ( Personal Level) (2) Kei leh ka chhungte ( Family Level) (3) Thenawm khawveng/khua ( Village Level) (4) Kan Block Level (5) Kan Sub-Divisional Level (6) Kan District Level (7) Kan State pumhual/ State Level-ah kan mamawhin, kan intodelh phah ang em? Heng Level hrang hrang ṭhen hran thliahah "Intodelhna" turin mamawh tawk kan tharchhuak em? tihte chhut lawk dim diam ila, hmalak dan tur a hriatthiam theih riak ruak ngeiin a rinawm. Chuti a nih loh chuan, mamawh bak tharchhuah rei rui ringawt kha harsatna leh mu tan a lo tling thei ang a, sorkar demin hma la chak lo leh ṭha lovah kan puh leh ringawt mai ṭhin dawn a ni!
Ṭum khat chu 2001 kum tir khan, New Delhi a Aurobindro Ashram, Green Park-Hauz Khas-ah khuan Central sorkara Ministry of Sports & Youth Affairs bultumin Nehru Youth Kendra (NYK) hnuaiah India ram ṭhalai 350 chu State 15 ni tain ka hria, kan kalkhawm a. Kei pawh Lunglei Dist., NYK Coordinator Pi Mercy Sellate duhsaknain Lungleia ṭhalai mi 17 zingah tel vein hun ka zu hmang ve thei hlauh mai a, chumi ṭum chuan ṭhalaite'n thil chi hrang hrang zirin, social works te kan thawk a, sakhaw hrang hrang leh hnam leh ṭawng hrang hrang, vawn rawng inang lote kan kalkhawm a, ṭhian thar ṭhate inchhar phahin a hlawkthlak hle.
Tlai khat chu kan zanriah ei tur kha ka hma lam 3-naah, Assamese nula hmelṭha angreng tak, sam sei, sang zeih zawih hian chaw a dawh ve a, ka hnungah chuan vai pitar, sam ṭuak deuh tawh, nu lian lo tak, Saree fual tak kaih fual hnik hnek a ding bawk a. Mahni duh tawkin chaw leh chawhmeh chu kan inlak mai ṭhin a, chawhmeh a tui ṭum deuh phei chuan duh tawka mahni insuahin, 'Mahni hrehawm pawisa lovin', dul hmul khát phuar leh puar el euhvin kan ei mai ṭhin a ni. Ka hmaa ding Assamese nula chuan chawhmeh atan tia a lak 'Alu' kan chu a la hnem deuh nge, a ei bang chu chaw ei bang nawi paihna bawlhhlawh bawmah chuan a paih a, Vai pitarte ngaihdan a ni ta hauh lo mai a!
Chu pitarte chuan Assamese nula chu a zilhhau ta, "Engah nge Alu khati zat i paih a? Khawi State aṭanga lo kal nge i nih? India ram retheihzia hi i hre lo em ni? In State in intodelh viau em ni?" tiin a hau va, Assamese nula chuan, "Madam, ka rin aiin a lo tui lo deuh va, ka lo la tam palh a ni..." tia a han chhan chuan, "Chupawhnise, engah nge i ei zawh sen loh, i mamawh tawk bak i lak ṭeuh? Tun hnuah khatiang kha ching tawh suh. I ei tawk tur kha la mai rawh. Khatiangin ei bang paih ṭeuh tur a ni lo..." a ti a, Assamese nula chu a zah hmelin hmai sen ṭawn ṭawnin a awm phah. Pitarte lah chu a ṭawng ring ling leng reuh phian bawk si a! A hnuah chu pitarte chu Aurobindo Ashram enkawltute zinga hotu pakhat niin an sawi.
Intodelh turin inremchemte a ṭul a, a pawimawh. Duhzawng tih vanga mamawh bak neih rei ruite leh, mahni ei theih tawk bak chaw leh chawhmeh lak a, ei ban paih leh mai mai chinte hi sim hlauh tur a ni.
Mizoram intodelhna turin thei leh thlai, buh leh balte tharchhuah (products) kan tum a nih chuan, Mizoram chhunga hralh theih tur leh mipui nawlpuiin kan lei theiha kan ei theih tur chite chin i uar ang u. Chutiang a nih loh chuan, tute emaw dem leh sorkar thlengin kan puhmawh leh hle ang a, phunchiar leh vui hmuipu kan lo ni fo ṭhin ang. Mizoram chhunga hralh theih tur, ni tin zing tlaiah chhungkaw tin chawhmeh kan lo intodelh nan, 'Sawhthing' aiin 'Alu' chin i uar zawk ang u.
Pathianin Mizoram malsawm rawh se!
- CT Lalrinawma