Written by
Lalchhandama Colney
A la tlai lo e
Zin mite chuan kan hria ang a, thlawhna nan hman loh leh motor chuanna tur nan hman loh chang hian tlemin han hma deuh hret ila chuan aw, kan ti vawng vawng ṭhin.
Damlohna chungchangah pawh doctor-ten tlemin rawn tlai deuh ula chuan, tih te, School naupang nih laiin ṭan huna kan thlen hman loh chuan punishment kan hmu ṭhin. Vawiina puitling inti zawng te chuan tlai pawi theihzia te kan hria ang.Hetih lai hian ṭhenkhat chuan tlai hi kan pawisa vak lo a, inkhawm te pawh tlai takah kan thleng a. Kan nitin hna ah te pawh kan tlai reng ṭhin. Mahse, heng mite hi chu engah vak mah kan ngai ngai lo, a rukin kan sawi sep sep ṭhin.
Hun vawng dik ṭhinte erawh an ngaihsan awm a, a zah pawh kan zah ṭhin. State hnufual ni reng tawh mah ila, Zofaten thu kan awi phawt chuan chance kan la nei tih han sawi tum dawn ila.
Rilru sukthlek
Titia an sawi ṭhin dan chuan UT kan han nih ṭan tirh vel lai aṭang khan kan rilru a piangsual ṭan, an ti. Central aṭangin sum tam tak a lo kal a, chu chu a hmanna tur ni loah kan thiam dan danin kan han hmang ta ni berin an sawi.
A thei theiin kan nei ru ta bawk a. Kan ngaihsan zawng te chu hlawh phu loa hausate kha an ni. Mi fel, eiru ve duh miah lo te kha chu kan hmusit a, kan dah hniam zawk mah ṭhin. State kan han ni rei deuh a, kan rilru piansualna chu a ṭhang lian zel emaw tih mai tur a ni - thiam takin Pathian thu kan sawi a, dawtte pawh ngaihṭhatlohna nei miah lovin kan sawi mai mai a. A tu ate pawh mai hian han ti ila kan ti sual lutuk lovang chu maw-hna hmuhna, pawisa hmuhna a nih dawn phawt chuan eng mah, tih hreh em em kan nei lo. Tichuan, keimahni leh kan ram ngei chuan a ṭhat loh phah ta a, hmasawnna pawh a ṭhu ta reng mai a ni.
Hriselna lamah
Mizote kan hrisel em aw? mi nuai 11 vel bawr kan ni a, cancer natnaah India ram leh khawvelah pawh a ber kan ni tlat mai.AIDS natnate pawh India ramah a pun chakna ber kan ni. Tun hma milian natna kan tih ṭhin zunthlum natnate pawh a hluar ta hle mai. Thisensang, pumpui lam ṭhatlohnate phei chu a common em em tawh mai a ni. Heng bakah hian natna eng eng emaw kan nei reng hlawm a. Damdawiinte pawh kan nei ṭhahnem ve tawh viau a, mahse, kan inchan chuang mang tlat lo. State pawn lama refer te pawh kum tin mai hian kan awm ṭeuh zel.
Ka hriat dan chuan kan dam rei zawng chawhrual hi kum 45-50 vel bawr chauh a ni; a rei lo lam ve deuh chu niin ka hria. Ram changkang apiangah mihring an dam rei ṭhin. Hetiang kan nih vel vang te pawh hi a ni ang, sawrkar pawh hian ṭan a la nasa a, sawt pui viau turah in ngai ila. Mahse, tunah hrih chuan kan awareness hriat ang te kan zawm ṭha duh chuang lem lo niin alang.
Intodelh turin...
Tun hnu hian fur laiin electric kan thar hnem ve ta deuh, a lawmawm a, kan intodelh theih thuai a beisei awm. Zirna lamah pawh kan ṭhang nasa a, college zirtirtu leh a dangah te pawh tunah chuan hnam dang an awm ta mang lo. Lehkhathiam hna hmu lo te pawh kan awm ve ta nuk mai. Kan in leh lo, a bik takin khawpuiah phei chuan ṭha leh ropui tak tak a ni hlawm tawh. Lirthei lam te pawh kan uar a, nitin a thar register belh reng a ni. Mahse, heng kan in leh lo, lirtheite hi a tam zawk chu loan (ba) a kan lei leh neih a ni hlawm.
Kan hawisan ve viau tawh lai hian kum chanve ei tur pawh buh leh bal kan thawk chhuak tlat lo a ni.
Nitin mamawh, bungrua, thawmhnaw etc zawng zawng te pawh state pawn aṭanga kan lak luh a la ni deuh vek.Vawiin thlengin thilsiamna han tih tham deuh engmah kan la nei lo. Heng zawng zawng hi ngun taka thil ngaihtuah ṭhin te chuan a dik viau a ni tih kan hre thei ang.
State dang, Punjab, Utter Pradesh etc kan hria ang a, an hausakzia leh intodelhzia an sawi bawk ṭhin. Chutiang bawkin kan ngaihsan em em, Korea, Japan etc. te pawh an changkanzia leh ṭhan chakzia kan sawi fo a. Khawvel sawrkar lian pahnih USSR leh USA, ramin ep reng mai an ni a, Vietnam indote phei kha chuan an in bei nasa khawp a, mahse, US sipaite kha an hnung tawlh ta a nih kha. Kum 1991 kum a lo thlen meuh chuan America khan ei leh barah a hrek ta thut mai a, ram ropui leh chak tak mai chu rei lote-ah a tlu chhe ta rup mai a ni.
USSR kha chak tak leh thil ti thei tak ni ve ṭhin mahse, ei leh barah a lo intodelh lo reng mai a, nia, tunah chuan ram te reuh te Russia tih kha an ni ta a ni. Awle, kan dinhmun te kan hre chiang hlawm ang a, a chhe zawnga thlirtu tan phei chuan a hahthlak khawp ang. Mahse, vawiinah hun kan la nei a ni, kan awmna hmun ṭheuh aṭanga ke kan pen chhuah chuan, “..a hnuhnung ber pawh a hmasa ber thei a ni..,” tih ang deuh khan, ram dangte kan um phakin kan la lehpel leh vek thei a ni, a la tlai lo e.