Lehkhabu dangdai, ‘Thangchhuah Tlâng’ ka chuan ve a...
Khawvela hnam hrang hrang hian zirtirna fing leh ṭhaa an hnam kaihruai turin Philosopher ropui tak tak an lo nei tawh ṭhin. Aristotle, Plato, Socrates, Rene Descartes, John Locke, Immanuel Kant, Confucius leh midang tam tak khawvelah hian an lo chhuak tawh a ni. Mizo hnam kan vanduaina êm êm chu hetianga Philosopher ropui tak kan nei ve lo hi a ni. Kan ram leh hnam, mipui min khalh ngil a, fing zâwk leh ṭha zâwka hringnun hman dan tura min zirtir tur leh min kaihhruaitu ṭha kan nei lo hi kan vanduai tak zet a ni, tiin thuhma kan ṭan teh ang.
Kum 1997 daih tawhah khan Vanapa Section, Ramhlun North YMA chuan phek 96-a chhah lehkhabu ‘Hma an hruai e’ (Harsatna paltlang mi hlawhtlingte chanchin) tih chu an chhuah a. He lehkhabuah hian mi hlawhtling, harsatna tam tak lo paltlang tawhtu mi 10 chanchin an rawn ziak tawh a. He lehkhabu hi a pan a, a phêk a tlem a, an chanchin chipchiar taka ziah a ni lo. Chutih rualin kha lehkhabu khan Mizo naupang leh ṭhalai tam takah chakna pein a fuih phur ngei ka beisei tlat a ni.
Kan sawi tur, he lehkhabu ‘Thangchhuah Tlâng’ tih hi Lalnunṭawma Fanai-in kum 2011-a a lo release tawh kha niin, a thute belhchhah a, ennawn leh a nih hnuah release ṭhat leh a ni ta a ni. Facebook lamah he lehkhabu release a nih tur thu an rawn post khan, kei chuan, thluak hman ngai lo, miin an chanchin an sawi, chumi lo ziah chhuahsak mai ang chi’ kha ni tura ka ngaih avângin ka ngaihsan loh thute khan ka va comment ta pek a! Mi chanchin ziahna lehkhabu rêng rêngah chumi chu, chumi khuaah chuan, chumi kumah chuan a piang a, a nu leh pa chu chu mite chu an ni a, unau pasarih an ni a, tiin bul an ṭan deuh vek ṭhin. Nimahsela, he lehkhabu a danglamna êm êm chu, an chanchin ngaihnawm lam aṭanga sep rawtuiin, a karah an pian kumte leh thil pawimawh dang hi a dah ve chauh ṭhin.
He lehkhabuah hian Mizo zinga chhuanawm tak tak mi pakaw chanchin, kimchang takin a rawn ziak a, phek 282 laia chhah a ni a, mi pakhat chanchin ziah nan phek 31 vel zel a hmang tihna a ni. Heta ṭang ringawt pawh hian a rawn tarlan chanchin hi a chipchiar thawkhat a ni tih a hriat theih awm e. Mi pakua a rawn tarchhuahte hi mi chi hrang hrang, thil tih inang lo, theihna pawh inang lo leh khawvel thila infin hlei tak takte an ni. Thing zaia inhlawh ṭhin, Boxing a thiam avânga khawvelin a lo hriat tâk Zoramthanga aṭangin Vanglaini chanchinbu hlawhtlin dan thurûk rawn puangin, Pu K. Sapdanga chanchinah a rawn pakai a. Mizo mai ni lo, vaiho pawhin a inkhelh thiam avânga Tulunga an tih, Zofate Football khawvela kan mit tikeutu S. Malsawmtluanga atângin retheihnaa tuai hriam, harsatnaa chhut muk, beidawnnain a hneh theih loh Pu K. Chhawnṭhuama hlawhtlinna tlâng chhip, Zo thlifimin a chhem dân chanchinte chu ngaihnawm tak a ni.
East Lungdar naupangte zingah vaihoin Mizo pa sairawkherh hmanga thal kap zir thei tur an zawn zingah C. Lalremsanga an rawn thlang a, an thlan sual loh dante, insum theihna hi thlarau rah mai ni lo, hlawhtlinna kawng min zawh tirtu a ni tih, he lehkhabu hian chiang takin min hrilh a ni. School kan kal laia a thu ziak vawi tam tak kan lo zir tawh; ‘Retheihna hi ka chaw a ni a, harsatna hi min chher puitlingtu pûm a ni,’ titu Dr. RL Thanmawia hringnun chhuk chho tak maite hi a ngaihnawm ka ti bâng thei lo. Pawl 10 a pass hnua a lehkha zir chhunzawmna tur a lainate hnena pawisa pûk a dil dan leh a hlawhchham dante hian hnuk a tiulh thei hial mai! Sum leh pai nei lo mah se, mihring nun khawchhuahna atâna pawimawh, ‘beidawn ve duh lohna’ a nei bik erawh a hming hi Zofate hian kan hriat phah ta nge nge a ni tih, he Thangchhuah Tlâng hian min hrilh a ni.
Unau thawnthu sawi mah a dang an tih angin Dr. Thangchungnunga Rulngânin a chuk dan chanchin hi sawi dan hrang a tam a, patling zing nilum ainaa inhnialte pawh a awm zauh zauh rêng a ni. Chung inhnialna titawp tur chuan he lehkhabu ziaktu Lalnuntawma Fanai hian amah Dr. Thangchungnunga te nupa leh rulnganin a chuk laia enkawltu Dr Rosangluaia te leh midang dangte kawmin, chiang tak leh felfai takin a ziak a. A ngaihnawm miah miah hle a ni ti tawp mai teh ang.
Chhaktiang kawlrawnah Burma ramri hnaih takah khaw pakhat a awm. Chu khaw hming chu Leisenzo a ni. Kum 1986 khan inkalpawhna a la ṭhat miau loh avângin Champhai aṭâng pawhin la thlaler vah vah tak a ni. Chu khuaa tlangval, zakzum leh inkiltawih êm êm mai chuan, hnathawka inhlawh turin Aizawl pan a tum, a Kristian hlabu hlui chu cheng 80/- in a hralh hial mai! Khatih lai khan Leisenzo aṭanga Champhai pan tur hian motor beisei chi a ni lo, a kawng a la awm lo. Zingṭianah kein Champhai a pan ta hnak hnak a. Kelkang khawdai, chhak lam aṭanga tui rawn luangthla kianga Khiang daihlimah chuan a nuin hmangaihna rilru nena a kentir a chawfun chu ṭhetin a bar ta mial mial mai. Muangmara ṭhu thlan dai hman lovin Champhai a pan leh ta ngat ngat a. Champhai aṭanga Aizawl chuan man hi Night Bus-ah cheng 60 a ni. Cheng 20 chauh chu tlangval chuan a nei tawh. Khawzawlah midangin Hotel-a chaw an ei laiin a nu chawfun, Kelkang khawdaia a ei bâng, a fun ṭhat kha motor phenah a ei. A tum ram Aizawl a rawn thleng ta cheng a, harsatna chi hrang hrang a hmachhawn hnuah Chanchinbu sema Concrete Building ropui tak a din chhoh dan chanchin he lehkhabuah hian a chuang a, a tawp khar nan zaithiam hlawhtling Vanlalsailova, a hun laia boruak lian tak nei, a chanchin sawi ve reng tawh tur chanchinin hnu a rawn khar a ni.
He lehkhabu ziaktu Lalnunṭawma Fanai hian mak tih a nei! Ka bulah hetiang hian a sawi, “Tuna revised & enlarged kan buaipui thar lai hian, ‘ZPM hotu Pu K. Sapdanga a tel a, politics-ah hian mi hi kan nu si a, lei duh loh phah an awm ang a,’ tia min hlauthawnpui an awm a. Mahse, Congress party hruaitu leh MNF party hruaitute ngeiin, “ZPM hruaitu Pu Sapa chanchin a ni lo, Pu Sapa Vanglaini zinkawng hi a pui, a ngaihnawm, entawn tur a ropui,” tiin, mite entawn atânte an lei a, mi an pe ṭhin a ni tih ka hmuh hian, politician te rilru puitlinzia ka hmu chiang hle a ni,” tiin min hrilh hial a ni.
Khawvelah hian mi ropui ni tura piangsa hrim hrim hi an awmin ka hria. Hmanni lawka khawvel mipuiin an thlahliam tak Queen Elizabeth-i te pawh an thawhrim vang ni miah lovin an thlahtute a fuh avâng zâwkin khawvel miropuia chhiar an ni. India ramah pawh Rahul Gandhi hi hruaitu fing ber a ni chuang lo, leadership pawh a nei êm êm chuang lo, nimahsela, thlahtuin a zir miau a, India ramah chuan ropui tak a ni.
Khawvel mipui tam zawkte erawh minaran kan ni a, hringnuna hlawhtling a, miropui ni tur chuan kan thawhrim a ngai thung. Khawvelah hian harsatna a chhut muk, retheihna a tuai hriam, beidawn a hun pawha beidawng lova sual ngat ngat a, hlawhtlinna tlangchhipa chuangkaite chanchin tluka ngaihnawm hi a awm chuang lo. Zirlai naupangte tan Motivation Speech kan ti a, China sumdawnna inthlahrung lo tak, Alibaba.Com neitu Jack Ma chanchin kan sawi. Christiano Ronaldo retheihna kan sawi a, retheihna ata Football khawvel hneha ngamtu Liverpool boss Jurgen Klopp chanchin kan sawi ṭhin.
Ni e, an chanchin hi a ngaihnawm a, an beidawn duh loh rah an seng a ni. Nimahsela, Mizo zingah ngei pawh sum leh paia chhuan tur pakhat mah nei lo, retheihna avânga Sikul kal ṭha hlei thei mang lo, mahse, an tumruhna avanga hlawhtling mi eng emaw zat an awm tawh. Chung mite chu zirlaite tana zir tham tak an ni a, chung mite zinga mi ṭhenkhat chanchin Lalnunṭawma Fanai-in a rawn ziak thei hi Mizo naupangte tan a la hlu dawn chauhin ka hria. Eng mi pawh ni ila, kan khawsakna chu eng pawh ni se, kan hnathawh chu eng pawh ni se, thawhrimna leh tihtakzetna nena kan thawk a nih chuan ‘Thangchhuah Tlang’ kan lawn chhuak ngei ang.
- Maliana, Sihphir Venghlun