MIZORAM ZIRNA
Mizoten zirna in kan neiha ziak leh chhiar kan thiamna pawh kum za chuang a ni ve ta. Mizoram hian kawng hrang hrangin hmasawnna kawng zawh chur chur mah ila zirna hi chu a pawimawh ngaiin a pawimawh reng ang. Sap Missionary ten Mizoram an lo luh aṭanga reiloteah A AW min siam sak a, zirna in min din sak nghal a, Mizote tan chuan an ni kha an hlu hle. Mizoram hmasawnna leh changkanna kawng hrang hranga rahbi pawimawh min rah tirtu chu zirna hi a ni ti ila a sual tam lovin a rinawm.
Mizote hian kawng hrang hrangin hma kan sawn zel a, hnam naupang tak ni mah ila zirna kawngah nasa takin hma kan sawn. India ramah pawh Mizoram State chu ziak leh chhiar thiam tamna ber pawl state kan ni phak. Sap Missionary ten Mizoram an rawn luh ve leha ziak leh chhiar thiam tura min buatsaiha zirna in te hial min din sak kha thil ropui tak a ni. Amaherawhchu pawl hniam lam tan zirna School min buatsaih sak aṭanga kum 50 hnu dawn leh an ram lama an haw dawn ruai kum 1944 kuma High School din min phalsak chauh mai kha chu sap ho kha chuan thunun awlsam tawk leka thil hre ve riai ruai vela min dah kha an duh dan ber niin a hriat ṭhin. Mizote tana Missionary hlutna kha sawi nep theih chu a ni lo ang.
Kum 1944 ah High School kan nei a, kum 1958 ah Mizorama College hmasa ber din a ni. Kum 2001 ah Mizoramin University kan lo nei ta a, National Institute of Technology chu kum 2010 aṭangin kan nei ṭan. Damdawi lam zirna Zoram Medical College pawh 2018 ah kan nei. Hma kan sawn zel hi ava lawmawm em!
Mizoram University phei hi chu a la naupan ngaihtuahin India hmarchhak mai ni lo, India rama University ṭha zingah a lang phak. National Institute of Technology Mizoram leh Zoram Medical College pawh hi la naupang deuh viau mahse nakinah India ram pum huap pawha zirna in ṭha ber ber a la nih ngei a rinawm.
Mizoram chhunga zirna in sang lam kan sawi ta nual a, a hniam lam pang hi ngaihthah theih a ni lo. Mizoram sawrkar chuan zirna school lam tih hmasawn zel tumin theih tawpin tan a la zela thil lawmawm tak a ni. Zirtirtu indaihlohna phuhru tura sawrkarin zirtirtu a lak belh zelte hi a lawmawm em em e. Central Sawrkar chuan zirna chungchangah Policy thar duangin National Education Policy (NEP 2020) chu a duang thar ta rup mai a, hei hian keini Mizoram chhungah ngei pawh zirna leh thiamna kawngah hmasawnna a thlen ngei ang tih hi a rinawm.
Zirna kawnga hma kan sawn zelna atan Mizoram Board Of School Education (MBSE) chuan Mizoram Teacher Eligibility Test (MTET) chu kum 2013 vel aṭangin Elementary School (Primary leh Middle School) zirtirtu ni tur tan exam a buatsaih ta zel a, hei hi zirna hmasawnna tura thil ṭangkai tak a ni.
College (Under Graduate) leh Elementary School (Class I – VIII) zirtirtu ni tur tan Eligibility test paltlang a ngai. Chutih laiin High School leh Higher Secondary School zirtirtu ni tur tan tun dinhmunah Eligibilty Test hi buatsaih a la ni ve chiah lo niin a lang. Anni tan pawh hian Eligibilty Test buatsaih ve ngei hi thil ṭha tak niin a lang.
Haryana State-ah chuan Board of School Education Haryana (BSEH) hnuaiah Elementary School, High School leh Higher Secondary School zirtirtu ni thei turin Teacher Eligibilty Test hi Level-I, Level-II leh Level – III test an kalpui ṭhin niin an sawia a ṭhat hmel hle. Entawn atana ṭha tak an ni.
Zirna chungchang bik hi concurrent list-a a awm avang hian state-in state chhunga zirna hmasawnna tura ruahmanna a siam hi central sawrkarin a lo hnawl ngai em em lo niin a lang. Chutiangin India rama state ṭhenkhatah High School leh Higher Secondary zirtirtu atan Teacher Eligibility test hi an buatsaih lo a ni maithei e. Mahse, keini Mizoramah hi chuan zirna tih hmasawn zelna atan High School leh Higher Secondary School zirtirtu ni tur tan Teacher Eligibility Test hi buatsaih ni ve thei se hmasawnna kawng khat chu a ni ngei ang.
NEP 2020 ah phei chuan Class IX-XII hi hlawm khatah dah tur ni angten ruahmanna siam a ni an ti. Chutiang a nih ngat phei chuan anni zirtirtu atan hian Teacher Eligibilty Test buatsaih ve ngei hi thil ṭha tak a ni ngei ang.
Tin, Mizoram sawrkar enkawlna hnuaia kum 70 dawn lo awm tawh Zosaphluia'n kum 1898-a a din Sikulsen (Class I-IV) leh Sikulpui (Class V-VIII) chu Mizoram sawrkar chuan Mizoram Presbyterian kutah May 29, 2020 ah khan a hlan let leh ta a, he school tuai tharna tura Synod lamin zirtirtu an lak dan hi entawn tlak tak a ni. Sikulsen leh Sikulpui tih chu Sikulpui hming pu ta tawp zawkin inrelbawlna pakhatah chhun fin a ni ta a ni. He Sikulpui, Synod-in a enkawl let leh hi Class I-VIII tur a ni a, heta zirtirtu an lakte hi Diploma in Elementary Education (D.El. Ed) pass vek an ni a, Bachelor of Education (B.Ed) degree nei an awm lo a ni.
Ni e, elementary school zirtirtu atan hi chuan Mizoram zirna in hrang hrangah hian D.El. Ed chiah hi lak ni ṭhin tura ruahmanna siam ni thei se a duhawm hle. B.Ed degree chin hi chu High School leh Higher Secondary lam hawia training pawh kalpui a nih avang hian Elementary School-a zirtirtu ni tur chuan tlemin a hrang deuh niin a lang.
Hman deuh khan B.Ed degree neite pawh kha Middle School mai ni lo, Primary zirtirtu atante khan lak ṭhin an ni a, mahse sawrkar hmalakna ṭha tak azarah tunah chuan B.Ed hian Primary Zirtirtu ni turin an apply thei tawh lo niin an sawi a, hei hi thil ṭha tak a ni. Chutiangin Middle School zirtirtu ni tur pawh hian B. Ed degree nei hi theih tawh loh ni bawk se.
B.Ed chu Secondary leh Higher Secondary School lam hawia training na pawh kalpui a nih avangin High School leh Higher Secondary School zirtirtu atan chiah ni ta se. D.El. Ed chu Elementary School lam hawia training kalpui bik a nih angin Elementary zirtirtu atan bik anni ang hian.
Mizorama zirna hmasawn leh zual tur hian sawrkar kut ringawta dah a tawk lo, zirtirtu bakah zirlai nu leh pa, khawtlang mipuite ṭha taka kan thawh ho zel a pawimawh. Zirna ṭhatna ram chu ram hmasawn leh changkang an ni zel. Zirna ngaih pawimawhna hmunah mihring chengte an changkang a, mi changkang tamna hmunah mihring nunphung a fel faiin khawsak ho a nuam ṭhin.
- Lalhminghlua Nkb