HRIPUI KARA KAN ṬAWNG ZIAH DAN HI

Hripui hruanghrâu fahran, ram ni tlà séng loa ‘roréltu’ thar lo piang zet chuan, kan la hriat ngai reng reng loh khawvel tharah min hnûk lut thut a, kawng hrang hrangin harsatna leh manganna tùr tam tak min siamsak nghal malh malh mai a, nun dàn phung pangngai a tikhaihlak nasa ngang mai. Awm ngaihna kan hre lo a, kan chiai a, min barakhaih a ni! Ami nawlpuiina kan la hriat ngai loh, hnam dang ṭawng tam tak pawh mahni ṭawng ang maiin kan hmang chhawm nghal mawlh mawlh bawk a, ‘thil mak’ a ni hran lo. Manganna khawvel thara khawsa thut kan ni miau a. Ram ropui ber berte pawhin an ngam loh, asàng asinga an thihpui nitin lai a, thil dik lo awm leh fel lo zeuh lai lo dap ve ngar ngar pawl pawh kan la awm ve tho bawk a. Hei pawh hi ‘thil mak lutuk’ a ni hran chuang lo. Politics-in a tihât chhulh tawh, chhia leh ṭha hriatna pawh hmang hlei thei tawh lo khawpa ruihpuitute an awm ve thona rama awm kan ni miau a. Tu mah dema dem loh theih kan awm lo.

Chuvang chuan, he hripui avanga kan hnam ṭawng chungchanga thil lo lang chiang em em mai tam tak hi, ṭawng ziah dàn dik thiamte cho chhuahna atán leh, hripui leh a kaihhnawih chanchin, politics zawnga inbeih luih luihna ringawt chhiár ning em em tawhtute tána ‘nin chhâwkna’ atán, Mizo Language Committe (MLC) lehkhabu MIZO ṬAWNG ZIAH DAN leh grammar zirna bu kan neihhote hmangin, tlem azawng tak tak chauh i han sawi ve dawn teh ang hmiang. Tunah tak phei hi chuan, political party leh an chekawi, therhlo fahrah te te beiseihoin kháwl pakhat hmanga ‘thinrim thu’ an ziah tih hai rual loh hmuh tur a tam tawh em em mai si a. A hahthlak em mai! 

Hripui a lèn mek laiin, lir a lo nghing a lo nghing ve bawk a. Chungte a nih avang chuan, chanchinbu lamah kan mi thiamte mai bakah, thiamna bik neite ‘thu ziah’ kan chhiar tam tawh em em hlawm a nih hi. Social media lamah phei chuan, chhiar sen loh khawpa tamin a ngap a, nakinah kan la sawi ang. Loh theih lohnain a tur chhuah avanga kan mi thiamte ‘thu ziah’ chi hrang hrang han chhiàr hian, an thiamna lam pawh a inan loh ang chiahin, an Mizo ṭawng ziah thiam dàn leh ziah thiam loh dàn pawh a inang lo nasa nak nak khawp mai. Kan ṭhianpa, doctoral degree nei pakhat chuan, “Sâp ṭawng hlira ‘thu ziak’ ṭhin, a ṭhente phei chu Mizo ṭawng an ziah ve chhun pawha ziah chhiat luih ngáite an ni a, dem ngawt theih an ni bik lo,” a ti a. A dik ve fu tho mai. “Mizo an ni a, Mizo ṭawng leh a ziah dàn dik tlanglawn a awm ve tho bawk a, kan mithiamte hlei hlei hian an ziak thiam tur a ni zawk. Kan ‘en tawnte’ zinga mi an ni si a,” ka ti ve tlat thung a. Kan mi thiamte berin an ziah dik tlat loh chuan, an ziah dàn ‘en tawna’ lo ziak ve ṭhinte’n a dik loin kan ziak ve zel dawn a. Chu chuan, kan ṭawng ziah dàn dik zirna lamah pawi nasa tak a khawih dawn chiang si a. A tlukpui kan ṭawnga awm ve reng si, rem lo chunga ṭawng dang zeh luih ṭalh tum kan tam ta lo hi chu, a lawmawm em em a ni.

Mizo ṭawng ziah dik ti harsa em emtu ber pakhat chu, ziah zawm leh ziah zawm loh tur, hnam dang ṭawng anga a awm felsa ve vek lo hi a ni. Ziah dàn dik zirna lama ṭhahnem ngâi zual leh, grammar thiam an lo piang ve zel a. Chûng mite chuan, dik emaw tia ‘kan lo ziah ṭhin dàn’ eng emaw zat chu a lo dik famkim lohzia an rawn pho chhuak ta mawlh mawlh a. “A ziak dàn aiin ṭawng a awm hmasa zawk, kan ṭawng hi grammar hmanga teh vek theih a ni lo,” ti an awm a. “Eng chen nge teha teh loh tur?” tih zawhna a lo piang nghal a. Vawiin thleng hian he zawhna chhang thei hi ka la hre lo. Grammar hmanga kan teh lohin, eng nge ṭawng ziah dàn dik tehna atán kan hman tâk ang?

Grammar thiam kan tihte pawhin dik an tih leh dik lo an tih a la inang ta chuang lo cheu. Chu chuan nasa taka inhnialna a chawk chhuak a, social media lamah phei chuan, ip chawih chawih chunga chhiarsak ngai khawp hiala ṭawngkam duh tui lo fe fe an rawn inhawr khawm nghal tuau tuau  a. An hman em em mai bawk si. An sawi an sawi a, an ‘thu sawi’ ber pawh hre chang tawh loin, a mihring azâwnga beih rawn tâk luih luih daih pawh an awm ta dah a. Ho tak a ni! Mi facebook pro-pic mai maite la khawmin, ‘chumi nauteho’ ti zawnga ṭan lo khawh ta mai mai tawk lah bo lo. ‘Hmà sawn’ zawngin kan kal rih mawlh lo a ni e. “MLC lehkhabu hi a rin tlâk ber rih,” ti-a au au chung siin, MLC-in ‘Ruh ro’ an tih laiin, ‘ruhro’ tih tur a nih zawkzia an aupui chiam chiam ang lawi a. Ngaih dàn pawh ngaihdan ti tlat te, bawng hnute pawh bawnghute la ti tlat te, i la, u la, se la,  la ti ta ngang ngang te kan awm a. Sawi vek sen ruál a ni lo. Kawl phe, ṭek tla, ruah sur tih ang thoin ‘lir nghing’ tih a dik ti an awm laiin, lir ringawta lo buai em em tawkte kan awm bawk a. Hêng kan ziah lan zingah hian, tunlaia kan mi thiam, ‘thu ziak’ ṭhin kan tihte pawh hi an bàng bik lo. Kan sawi kawp zel a ni.

Hrilêng rawn ti nghal tháwr mai te, thuziah, thuziak, thusawi, hnathawk, hnathawh, ṭhahnemngai, zonunmawi, zonunzemawi (Hei em em phei hi chu aw!) endik, enho, enfiah, en tir, hrilhfiah, hrilhchiang, zirbingna, sawiho, sawifiah, hrethiam, hriatthiam, hriatrengna, chhuanchham, luhchilh, midang, mithiam, misual, rampum, rampawn, ramchhung, awmdan, lovang leh love ti ngar ngar pawh kan awm. Sawi vek sen a ni lo. Zêp nâk emaw, vanglaini columnist-te zingah pawh, ziah dàn dik ngai pawimawh miah lo pawh kan nei. Kan ziah uluk peih loh avang te, ziah dàn dik kan ngaihsak peih loh avang te leh, Sâp ṭawng thumal hi kan 

ṭawng thumal atána lo hmang ve zel mai kan ni berin a lang a, ziah dàn dik zirna lama hnawksak em em ‘kan lo ziah ṭhin dàn’ tih leh ‘ka ngaih dàn chuan’ ti tlat chi te, ‘noun chu ziah zawm zel tur’ tih tawpa kan lo inzirtir ṭhin te khan, vawiin thlengin nghawng pawi tak a la nei chho zel a ni.

‘Thuchhuah, thupuan leh thuchah’ lah kan nei ngun ta e. ‘Sawichhuah’ em chu kan la nei lo niin a lang a, a lawmawm. Sorkar ‘thu chhuah’ zawng zawngah hian, kan ṭawng ziah dàn dik awm sa reng pawh, dik lo fe fea ziah a tam thei em em a, a pawi tak zet a ni. Kan hruaitute ‘thu sawi’ lamah lah sawi zui tur a awm ngei ngei zel a. A mal mala sawi vek sen a ni lo. Politics zawnga lo ziak zuitute ‘thu ziah’ nazawng erawh chuan, mipui nawlpui rilruah eng chen nge thu a sawi ang tih hriat thiam a har. A thu hrimah, lehkhabu chu sawi loh, chanchinbu takngial pawh chhiàr nachang hre tawh lo khawpa PUBG/PUBG Mobile leh a behbawma buai nileng mai mai, ‘fing tak tak leh hre em em lawi si’ kan tam tawh em em bawk si a.

Hetia, social media lama ziah dàn dik leh dik lo a innawk tawn nasat lai tak hian, thu leh hlaa Zofate chhuan vawr pahnih, Zoram pawn lam thlenga hriat hlawh, Revd Chuauṭhuama leh Vanneihtluanga’n mi pakhat hming an rawn sawi chhuak zauh a. Nghawng a nei lian nghal map map ngang mai. Boruak lo inmûng rù tluk tluk tawh chu a rawn chawk nung a, thil thar tam tak a rawn piantir ta a. Kan lehkhabu chhuak hmasaho aṭanga eng eng emaw fawm khawm a, ‘chutiang tur chu a ni’ tia lo pawngpaw sawi ve phawng phawng vek zel rikngawt pawh, a fuh ber vek tawh lohna chin a awm thei awm e. Hei hian, kan lehkhabu chhuak hmasate hlutna leh ṭangkaina a rawn ti lang chiang nghal chiah bawk.

Thil lo lang chiang ta em em mai chu, social media hi, arim ara pawh kan hriat hma daih tawh aṭang khan, kan ṭawng ziah dàn a dik theih nâna lo buaipui ngar ngar pawl leh mimal an lo awm daih tawh a. Mak tak maia MZP-in an dodal ngat ngat tlat, vawiin thlenga kan hnam ṭawng hi 8th schedule-a a awm ve theihna tura la nawr ngar ngartute an awm a, an fakawm tak zet zet a ni. Anniho hian ṭhahnem ngâi takin, lehkhabu leh chanchinbu chauh hmanraw hman tur la nei chungin, kan ṭawng hi lo buaipui lo se, vawiina kan buainaah hian buai pawh kan la buai phâk lo ang a, a dik leh dik lo tia sawi ho nachang pawh kan la hre lo maithei. Social media kan hmel hriat ve hnuah, a nawlpuiin hawrawp ziah kim ringawt pawh kan intih hmuh ta a, vawiinah chuan, ziah kim mai pawh ni tawh loin, ziah dàn dik zawk zirna leh hriatna kawngah ṭangkai takin an zâr kan lo zo ve thei leih leih chauh a ni. 

Chutih rual chuan, thiamna a lo sâng zel a, dik emaw kan lo tih ṭhin eng emaw zât chu, a lo dik lo a ni tih kan hriat theih phah ta bawk a. MLC pawhin an lehkhabu chu, vawi thum lai an chhu nawnin an en nawn tawh a, an la en nawn leh zel reng bawk. Chu vang chuan, ‘kan lo ziah ṭhin dàn chuan’ tih changchawi a, ‘uihawm’ tia kan loh ṭhin chauh pawh, a nawlpuiina ‘uiawm’ tia ziah a dik zawkzia hriaa an ziah zar zar tawh hnuah, ‘uihawm tiin kan la ziak zel dawn’ ti zawnga lo la aupui dum dum hun a ni tawh lo. 

Kan ṭawng ziah dàn dik leh dik lo zir kawngah, ‘tun hun’ hi a insual nasat hun lai tak niin a lang a; kum a liam ang a, mi thiam leh taima, ṭawng leh a ziah dàn dik humhalh pawimawhna hria an lo chhuak zel dawn. Vawiina kan lo sawi vete hiàn nasa takin a la pùi ve dawn a, a dik leh dik lo chu an la rawn chhuak chat chat zel dawn a ni. Chu vang chuan, vawiina zir mekte hian, social media lama pawngpaw inbeih chiam chiam leh ṭawngkam thlahdah mai mai hi sim ila, zir ho dàn ṭha zawk dapin, kawng i zawng ho dial dial zawk ang u khai. Chu chuan kan ṭawng ziah dàn dik zawk hriat kawngah kawng awlsam leh ṭha zawk min sialsak ang a, kan hlawkpui zawk dawn si a. Tuna kan tih dàn ang luih luih hi chuan, ṭhangtharte’n ngaih sàn bik leh nuihzat bik an la rawn nei dawn chiang si a. Hei erawh hi chu, khua reia lo la awm ngei ngei tur, hunin a la rawn hrilh fiah tur tho a ni.

Zirna lama kan mi thiamte leh sawrkar ‘hnà thawkte’ pawhin tun aia uluk zawka kan ṭawng ziah dàn hi kan ngaihven ve a pawimawh tak zet zet a ni tih he hripui hian min hriat nawntir leh se, hripui avanga harsatna karah hlawkna kan lo tél ve hleuh mai dawn a ni. Hnam hnuk khawih phâk a nih avangin, mahni hnam ṭawng hman tam, hman dik leh ziah dik hi, mawhphurhna pawimawh em em, mi tin chunga innghat a ni tih i hre thar leh ang u. Ka thu ziah zawng zawng pawh hi, a dik zawk leh dik lo zawk tia rawn sawi thei an awm ngei ngei dawn a, chu chuan kan ṭawng ziah dàn hian mu leh mal a la neih lohzia a lan chiantir em em a, hemi kawngah hian, sawrkar thleng pawhin ngaihtuahna kan hman thiàm a hun tawh tak zet zet a ni. Khawl politics-a kan buai em em lai pawh hian.