Written by
C. Dorema
Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl

Environment tichhe lo tura ṭan lak

‘Environment tichhe lo tura lo neih ngaihtuah’ tih thupui hmanga Pu Rochungnunga Chuaungo thu ziak Vanglaini Dt.13.10.2017-a chhuak kha ka lo chhiarin ngaihnawm ka ti hle mai. Ram changkangte hnawthawh leh hmalak chanchin chhiarte hian min ti rualawt ṭhin hle mai. Ka rilrua ka lo ngaihtuah ve phak hauh loh mithiamte hmalakna chanchin chhiar kha a manhla ka ti ngei mai.

Khatianga London khawpuia Extinc­tion and Livestock Conference leh World Farming tih chungchangte kha chu kei chuan ka tuipui ve vak phak lo ni berin ka hria. Nimahsela, khatiang hmuna an ngaihtuahna pawhin a hawi khum tawh, mah se keini rama kan la hman leh kan la tih tlat lam kawngah kha article kha ngaihtuahna min siamtirtu a niin lo chhunzawm ve ka duh.

Lo vah leh hal: Kum tina lo kan vat a kan hal ṭhin leh he thil kan la kalpui zel ang chi hi khawvel ram changkangah hi chuan vawiin thlengin kalpui ram kan la awm hi an rin phak loh thil a ni hialin ka ring. Keini ramah hi chuan sawrkara thuneitute hriatpui thlapin, “March ni 15 aia tlai lovah lo hal vek tur” tih thupekte kum tinin kan la siam mek a ni. Vanduaithlak takin kumin March thlaah ruah surin min tibuai ta a, lo halna hun

ṭha nei thei hauh lo khaw tam tak an awm ta a nih kha. Khang lo hal ṭha ve hman ta lote khan buh leh thlai te an thar ṭha ve tho ta em le? tihte hi ngaihtuah zuia hriat a chakawm khawp mai.

A chhan chu khatianga lo hal lova buh leh thlai an thar ṭhat theih tho emaw kum dang a tluk lo deuh emaw chauh te a nih phei chuan kan ramah hian lo vah leh halte hi tihtawp hlauh dan ngaihtuah zui atan a duhawmin a pawimawh khawp mai. Hetianga ram ngaw thing leh mau kan vata kan hal ṭhin hi environment tana a ṭhatlohna nasatzia hi a nasa lutukin a namai lo hle. London khawpuia Extinction and Livestock Conference an neihah te khan khawvel ram hrang hranga an ran vulh vawih leh ekin methane gas a pek chhuah ringawt pawh khaw lum zel (global warming) ti punlun thei nia ngaiin enghelhah neiin an ngai pawimawh em em a, a tih tlem dan tur an ngaihtuah mek laia keinin kan ram ngaw thing leh mau kita/ vatin kan la hal khu mup mup mai

ṭhin hi chu khawvel ram zau zawkah min hriat sak ang tih pawh a hlauhawmin a zahthlak hle dawn a ni.

Hetiang hunah hian mihring, ran, leh nungcha dangten kan mamawh leh kan nuna atana pawimawh em em oxygen tam tak kan halral ṭhin te, kan leia nungcha thing leh thlai hnah leh thildang leia tla lo ei sawma thing, thlai leh hnim leh thildangten an zung aṭanga chaw anga an hip theih tura lo ei sawmtu thilnung te te (micro-organisms) namen lova tam kan hal hlum ṭhinte hi a va pawi tehlul em! Lo kan hal leh ram kan ti kang ṭhin hian Pathian thilsiam inhmang tawn leh inchhawr tawn ṭhinnate hi hetiang kawng hian nasa takin kan ti chhe ṭhin a ni tih te hi ngaihtuah thar a pawimawh khawp mai.

Pathianin duh taka a siam, a ena ṭha a tih em em; lo tichhetu kan lo ni ṭhin hi kan hriat loh vang pawh a ni ang. Mahse, tunah chuan lehkhathiam ram kan ni a, kan hriat a pawimawh. Tin, kan hriat hnua kan ngai pawimawh lo zui zel a nih chuan a fel lo hle ang tih hi kan ngaihtuah dan ni sela a duhawm hle. Tin, ram ngaw kan vah faia kan hal fai avang hian ruahtuiin kan lei chunglang tam tak kum tinin a len bo phah ṭhinzia pawh hi engto tham a tling.

Ram ngaw humhalh : Mizoram hian ramngaw ṭha neih theihna turin a hmun tur ram ṭha kan nei a, kan ram thing leh maute hi tichereu lo ila chuan amahin thing leh mauva khat ramngaw ṭha tak nei ngei ngei tur kan ni. Nimahsela, hun kal tawhah kan inthlahdah vang te, mahni hmasial avangte pawh a ni ang, kan thing hmuh remchan theih ang ang thingzaiah leh tuah atan kan la a, motor lianin a pawh apiang khua aṭangin thing zai, thing tuah tur leh meihawlte khawpuiah kan phur lutin kan hmang zel a; kan ramah ramngaw ṭha hmuh tur a vang tain kan ram a lo bua zo ta a ni ber mai.

Hei hian a ken tel langsar tak chu ramsa chi hrang hrang leh sava chi hrang hrangten tlatna tur hmun leh an chaw tlan tur thing rah leh a par zu dawt tur an nei lova, a mi chengte lahin kan hmuh apiang thah kan tum a ni ber a, vawiin thlengin silai nena vak vak ṭhin, kah tur hmu lo pawh tih pawimawh bera nei tlat si khaw tam takah kan la nei a ni.

Tichuan, hetianga ram ngaw thing leh mau hmun a nih tawh loh chuan hrui, tlangsam, japan-hlo leh hling hmunah a lo chang chho ta zel mai a ni a. Hetiang ram bua hian kan ram leh hmun ruak apiang a tuamin thing chi leng vel pawh lo ṭiak ṭhin mahse heng hnim vel hian a bawh hlum zel mai dawn ta a ang khawp mai; thil uihawm tak a ni. Sawrkar leh mimal tu pawh mai hian kan engto a pawimawh khawp mai. Thing chi leng vel leh ṭiak tur a la awmlai ngei hian heng rambua chhe mai tur te hian chhanchhuaktu an mamawh takzet a ni tih hi mitinin kan ngaihtuah atan a va pawimawh em!

Tichuan, he thupui ‘Environment tichhe lo tura ṭan lak’ tiha sawi ka duh pawimawh em em chu he article chhiartu apiangin, a chunga kan tarlante hi ngaihtuah zui ila. Hetiang lam hi kan engto a, kan inzirtir leh kan infuih sauh sauh a pawimawh a ni tih leh kan ramngaw thing leh maute enkawltu ber nia lang Environment and Forest Department ten kan rama amaha thing leh mau awm ṭhin angte kha a awm ang ang a lo ṭhan puitlin leh theihna tura a diptu leh tibuaitu hrui leh hnim tihfai hna, a ram neitu mipui vantlangin kan thawh theihna tura hmalak leh ruahman te, Agriculture leh Department mawhphurtu dangten kan lo neih dan : lo vah leh hal (jhum cultivation) bansan a, kawng dang remchang ngaihtuah hi a pawimawhin kan tih makmawh a pawimawh a ni.

Chung chu, keiin mawl taka ka ngaihtuah ve dan leh ka sawi thiam ve tawk a ni. Nimahsela, mi thiam tak tak leh research nena lo bei tawh hmangchang hre tak tak pawh kan awm ngei ang. Hetianga kan ram leh environment tichhe zawnga mipui leh sawrkarin vawiin thlenga kan ram neihchhun kan la kalpui hi chu bansan a va hun tawh tehlul em! Khawvel lakah leh a siamtu laka pawisawina a ni tih hi i ngaihtuah ang u.

- C. Dorema, Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl