Written by
Lcm Chuaungo

FA NEIH TAM NGE DAM REI?

Khawvel mihring tam dan ngaihtuah chuan Mizo-te hi kan la tlem hle a. India ram chhungah rau rau pawh kan la tlem hle. Kum 2021-ah khan Mizoramah hian mihring nuai 13.32 vel awm tawh anga chhut a ni a, India rama mihring za zelah Mizote hi pakhat pawh kan la awm ve phak lo.

Kum 2018-ah khan India rama nau piang thih tlemna ber niin, nau piang sangkhat zelah panga thi ang kan ni. Nau piang thih tlemna ber kan la ni zui zel a, a lawmawm khawp mai.

Mizote hi kan pian punna hi a sang lem lova, kan ram sum leh pai dinhmun te, kan ei leh bar dinhmunte aṭanga chhut chuan, kan pian punna hi a inhmeh tawk vel viau awm e. Bible zirtirna aṭanga chhutin, fa nei tam tura inzirtir duhna hi a lian ta hle a ni.

Kum 2018-a Mizoram Presbyterian Kohhran Hmeichhe Inkhawmpui rorel vawi-9-naah khan fa nei tam tura hmalak an lo rel tawh a. Kumina rorel vawi 11-naah an rawn rel nawn leh a. Kum 2021-a Mizoram Ṭhalai Kristian Pawl (MṬKP) rorel inkhawm vawi 67-na pawh khan, fa nei tam tura hmalak an lo rel tawh bawk. Fa neih tam kan duhna chhan ber pawh, chi thlah, Pathian ngaihsak mi tam tak neih hi a ni ber ang chu!

Mizote hi Kristian ni vekah kan inchhal a. Kristian zirtirna aṭang chuan fa neih emaw neih tam emaw hi a Pathian thu hle ni pawhin a ngaih theih. Mizorama Kohhran liante pawhin fa nei tam tura inzirtirna hi kalpui mah se, a sawt em em lo a ni tih chu kan dinhmun hian a hril chiang mai awm e. India ram Sorkar chuan mihring kan pian punna hi tihhniam hret hret zel tumin hun rei tak aṭangin hma a lo la tawh a. Sorkarin birth control policy a siam hi kan tuipui em em vang pawh ni chuang lovin, Kristian nupate hian fa neih tam hi kan thupui tehchiam lo niin a ngaih theih.

Mizo Kristiante hian fa neih tam a, chawm zawh loh emaw, enkawl zawh loh emaw kan hlauhna aiin, mahni hmasialna avanga fa nei peih lo kan ni zawk mai ang em? Kan ṭhalaite khawvel han thlir hian mahni nawmsakna umin an hmanhlel a ni ta ber mai. An nuna midang inrawlh theihna zawng zawng chu pumpelh theih an duh a, a pumpelhna kawng an zawng suau suau mai a ni.

Nupa-a insiam tharte zingah pawh fa neih peih lohna leh neih tam duh lohna a lian a. Nun awlthawng an thlahlel em em a ni. Tunlaia kan nupa tuak tharte hi chu ‘its my life’ tih khawtlang nun aṭanga rawn seiliante an ni deuh vek tawh a. Nupa-a tanrual a hunah tanrual dan thiam a har tawh thin a ni.

Fate tan sum leh pai sen kan hreh lova, an ‘mamawh’ aiin an ‘duh zawng’ kan dah pawimawh a. Enkawl a, kaihhruai an mamawh lai takin “kan hun” kan pe phal leh si lo. Fate’n min bawhbuai dawn ai chuan, a hranga an tlei theihna tur a nih dawn phawt chuan tiin, mobile phone pawh kan pe phal mai zel a ni.

Kan fate seilenna turin chhungkaw boruak dik leh ṭha te, khawtlang boruak ṭhate kan buatsaih hmasa lova. Nun kawng dik leh ṭhaa kaihhruaina leh zirtirna dawng lo naupang leh ṭhalai kan ngah telh telh a, khawtlang sualna a lo punlun ta em em a ni. Naupangte hian inchhung khur aṭangin sualna an zir meuh lova, pawn lam aṭanga an zir leh hriat a ni deuh vek zawk. Kan khawtlang boruak hi naupang ṭhanlenna tlaka kan siam hmasak loh chuan piang pung tura inzirtirna hi a sawt lo hle ang tih a rinawm.

Khawvel ningkhawng leh sukthlek inthlak zung zung karah hian naupangte ṭhanlenna tlak society ṭha kan siam ve zung zung a ngai a. Sorkar, Kohhran leh NGO hrang hrangte hian khawvel nunphung inthlak zung zung chu kan umphak ve zar zar a ngai, inthlahdah chi a ni lo. Khawvel hmasawn ruala kan nunphungin hma a sawn ve zel loh chuan sualna a punlun chak a. Nasa taka sualna lo pung chuan ṭhalaite nun a suat chak em em bik a. Ṭhalaite dam rei theih lohna ram kan ni mek a ni. Piang pung tura kan induh lai hian, kan dam rei theihna tur hi a pawimawh tel bawk.

Ruihhlo-in kan ṭhalaite a chawk buai em em a. Ruihhlo hman khawlohna hi kan ramah a nasa a, natna ṭihbaiawm tak takin kan thalaite a man a. Tun ang renga kan kal chuan kan la buai tulh tulh dawn tih a chiang reng mai. Lalpa zawn chhuah ram pawh ni ila, sualna chi hrang hrang do tur leh hmachhawn tur hi kan nei reng dawn a ni.

Kum 1729 aṭang daih tawh khan China Sorkar chuan opium zuk avanga mipuite harsatna chungchang hi an lo buaipui daih tawh a. Kum zabi sawmpakuana tantir aṭang khan khawvel sorkar hrang hrangte hian dan phal loh va drugs hmanga sumdawnna hi khuahkhirh tumin nasa takin bul an lo ṭan tawh a ni. 

Khawvelah hian dan phal lohva drugs leh a kaihhnawih hmanga sumdawnna nasa taka bei ram lar deuh deuh an awm a. Mexico leh Colombia te hi an lar a. Golden Crescent an tih mai, Iran, Afghanistan leh Pakistan hi a hmunpui an ni bawk a. Mizoram hnaih takah Golden Triangle an tih mai, Myanmar, Thailand, Laos leh Vietnam te insuihfinna bawr vel chu a lar hle bawk. Heng hmun leh ram aṭangte hian dan phal lohva drugs tawlhrukna chu khawvel ram tinah a inzar chhuak vek kan ti thei bawk ang.

Danin a phal chin leh phal lohte thleng pawhin damdawi hman sualna leh hman khawlohna a lo nasa ta em em a. Nawmna thlakhlelh avanga damdawi leh thil dang, ruih nana hman awm loh tak taka kan ngaihte pawh an lo hman tak zel avangin avangin 'drug abuse' tih chu duh tawk mai lovin 'substance abuse' tih hi hman a lo ngai ta reng mai.

Mizoramah pawh Sorkar, Kohhran leh NGO lian tak takte'n Ruihhlo ngaihna leh hman sualna laka kan mi leh sate humhim tur leh a bâwiha tang mekte chhanchhuak turin thapui han thawh ṭhin mah se, beisei angin a sâwt mawh hle mai. Khawvel huapa Drugs tawlhrukna kalkawngpui kan nih avangte hian tha thlah lova kan ṭan mar reng a pawimawh ta hle a ni.

Kan ramah nasa taka drugs leh a kaihhnawih thil a lo hluar leh tak avangin Central YMA pawhin Central Anti-Drug Squad (CADS) a din leh ta rup mai. Kan ṭhalaite humhim nan CYMA hian hun rei tak chhung hma a la thei tawh lo mai thei. Drugs tawlhrukna hmanga sumdawnna hi Civilian tan chuan hmachhawn ngam loh hun a la thleng ngei ang. Ralthuam ṭha pui pui leh mi nunna lak pawi tihna nei hauh lote venhimna hnuaia drugs tawlhrukna kalpui a nih tak tak hunah chuan, Tlawmngai Pawl tan chuan inrawlh ngam loh hun a la thleng ang. Tunah pawh hian CADS te hi mahni sum leh pai mai bakah mahni nunna thâp chunga hnathawk an ni ber mai a. An tlin loh hun a thleng a nih chuan kan hmabak chu a thim khawp ang. Hemi kawngah hian kan Sorkar tihtheih tawk chu kan hre vek a. Mipui ṭawiawmna leh ṭanpuina a mamawh zual deuh deuh dawn a ni.

Ni 25 July, 2019-a Vanglaini Chanchinbu-ah khan kan Chief Minister-in, "India rama ruihhlo ngaite enkawlna lian ber kan siam dawn," a tih thu a lo chhuak a. Mizote hi zaah za Kristian-a inchhal kan nih laiin, India rama ruihhlo ngaite enkawlna lian ber siam ngai khawpa kan dinhmun chhe ta hi a zahthlak mai ni lovin; a lungchhiatthlak takzet a ni. Kum 2011 census-ah khan Mizoramah mihring maktaduaikhat leh a chanve em pawh kan la awm lo va. Chutih laiin India ramah za zela lakin ruihhlo ngai tamna ber state kan han ni ringawt mai te hi a pawi tak zet a ni. Kan dinhmun dik tak a nih tlat si a, kan mamawh a nih takzet si chuan, duh leh India ram mai ni lo; khawvela ruihhlo ngaite enkawlna lian ber pawh kan siam mai tur a ni.

Mizoram Excise & Narcotics Department chhinchhiah danin, kum 1984 – 2021 chhung khan ruihhlo hman sual avangin mi 1687 an thi a, heng zingah hian mipa 1490 leh hmeichhia 197 an ni. Tunlai hian heroin (No. 4) a hluar hle a. Heroin bik hi 1984 – 2021 chhung khan mi 214 in an thihpui nia chhinchhiah a ni. Drugs addiction hi natna dang ang bawka inkaichhawn theih a nih avang hian a hlauhawm em em a ni.
Kan ramah HIV(AIDS) a hluar em em bawk a. Kan inkaichhawnna tam ber lo ni ta pawh inpawlna thianghlim lo aṭangin a lo ni leh ta zel mai hi a zahthlak bik hle. India rama HIV (AIDS) kai tam dan chawhrual aiin, a let sawmin Mizoramah kai thar kan pung chak a ni.

Ruihhlo hman sualna leh HIV (AIDS) chungchang avang ringawt pawh hian kan ram hi pian punna tlak a ni em? Ruihhloin a tihbuaite leh HIV+ve te hi a tam zawk chu kan ṭhalaite an ni a. Heng thil pahnih ringawt pawh hi kan ṭhalaite dam rei loh chhan pawh a ni ve phak ang. Heng thil ṭha lote hi a hluar nachhanah mawhpuh tur bik an awm chuang lo va, kan zavaia mawhphurhna a ni. Mi ṭha ngawi rengte avangin sual a ngampa thei a, a vulh liantuah kan ṭang thei bawk.

Khawtlang nun siamṭhatna turin Sorkar, Kohhran leh NGO te bakah mipuite kan pawimawh tlang vek a, mawhphurhna pawh kan nei tlang vek a ni. Kan mawhphurhna hlen chhuah kawnga kan dinhmun ṭheuh chu kan hre thei mai awm e. Ringtu nghet kan insiam hlei thei lo va, chhandamna kawng la hre ngai lo leh, ring thar ni tur ang maiin kan insawngbawl chhen mai a ni.

Zirna In hmasa ber chu chhungkua a nih angin, Kristian chhungkua dik tak din tura inbuatsaih hi tihmakmawh a ni a. Hei hi zirna school-in a rawn chhunzawm ve nghal a ngai a ni. Kan rama zirna hi thiamna bakah vantlang nunhona atana thil pawimawh zirna kawngah kan hnufum em em a. Mi puitling leh hman tlak ni tura chherchhuah kawngah te, hmasawnna chikim leh huapzo (all round development) nei tura chherchhuah kawngah kan tiṭha tawk lo va, hmasawnna tur kan la ngah em em a ni. Hmasawnna chikim leh huapzo nei thei tura thil pawimawh ṭhenkhat : (1) Taksa ṭhanna leh hman ṭangkai thiamna (2) Invawn fel leh fai (3) Midangte zinga khawsak thiamna (4) Thil mawi ngainat leh hlut thiamna (5) Thil thar ngaihtuah emaw siamchhuah thiamna (6) Ṭawng (ngaihthlak, sawi, chhiar leh ziak) thiamnate leh (7) Hriatna lama hmasawnna, kawngahte hian naupangte kan kaihruaiin kan zirtir ṭha tawk lo va. Kan zirna ṭhat tawk lohna chu khawtlang nunah a lo lang chhuak ta niah a ngaih theih awm e. Zirlaibu chhung thu hriatna leh exam-naa pass ṭhat ringawt hi thiamna teh nan kan hmang nasa lutuk hi a pawi ta niin a lang. Kan ram pawn lamah hei chauh hi min teh nan min lo hmansak leh si loh avangin kan quality a sang ve thei ta lo va. Certificate nei ṭha, hmantlak si loh kan tam phah a, nun beidawnna khura lut kan tam phah ta niin a ngaih theih awm e.

Zofate hian insiam ṭhat kan mamawh a, fa nei tam tlaka kan insiam hmasak a, kan fate seilenna tur vantlang boruak hrisel kan siam tel nghal a pawimawh awm e. Tunah hi chuan nau chhiatna ram ang maiin kan ṭhalaite nun a tawi em em mai hi a pawi em em a ni. Mihringte khawsakhona apiangah chuan ‘sualna’ chi hrang hrang hi a awm ve zel dawn.

Kanan ram chu khawizu leh hnute tui luanna ram ni mah se, hmelma lian leh chak pui pui awmna ram a ni. Kanan ram luah turin hmelma lian leh chak pui puite chu Israel fate chuan an do-va, an hneh zel a ngai ang khan; Zoram Kristian ram, Pathian zawn chhuah rama chengte hian, Pathian chakna ringin, kan rama hmelma lian leh chak pui puite hi kan do-va, kan hneh ve zel a ngai a ni.

- Lcm Chuaungo