Written by
Mahmuaka Chhakchhuak

ECONOMY POLICY KAN KALPUI TAWH DAN

Kum 1947-ah India chu Kumpinu awpna hnuai ata a lo zalen takah chuan keini Mizoram ngei pawhin rahbi thar rapin kum 57 chhung zet mai min awptu Kumpinu lak ata chu thlah zalen kan lo ni ve ta a. India sorkar tharin an hnuaia awm turin min rin lut tel lo a, Burma pawhin min hmaih bawkin Pakistan ngei pawh chuan min thlahthlam a nih kha. Chutianga baihvai taka kan awm lai chuan Bawrhsap LL. Peter hoin mipui aiawhtute, Political Party aiawhtute, Sipai bang aiawhtute, Kohhran hrang hrang aiawhte, Young Lushai Association (YLA) aiawhte, Hmeichhe Ṭangrual Pawl aiawhte, an vaiin mi 50-te chuan intawhkhawmna neiin Mizoram awm dan tur chu ngaihtuahna an nei a, uluk taka ngaihtuahna an neih hnuah chuan India hnuaia awm chu ṭha berin an hre ta a ni. Khatih hunlaiah khan Atlantic Charter, New Foundland bul Atlantic Tuipui chunga Aug. 14, 1941-a ziak nge kha lo hrechhuakin emaw sawi chhuak ni se la chuan, tuna kan ram hmelhmang hi nasa takin a danglam ngei a rinawm. Hemi Atlantic Charter Thuthlungah hian Indopui Pahnihnaa an chak chuan an ram awpbehte tan Zalenna ‘Self Determination’ neihtir an tiam a, chu thu delhkilh chuan British ram awp, India, Burma, Ceylon (Sri Lanka) ram hruaitute pawhin Allied Forces lam puih an tithlu a ni.

He Charter-a an thu pawmte chu;

1. He Indona hi ram tihzauhna tur a ni lo ang.

2. Tu mahin an ram, an duhthu reng avang ni loa ṭhendarh a nih hi an duh hek lo. Ṭhendarh lo ni tawhho chu siam ṭhat leh a ni ang a, anmahni duhthlanna pawh zahsak a ni ang.

He Thuthlungah hian ram hruaitu hrang hrang, British, USA, France, Russia te chuan an sign a. Tin, India aiawhin Jawaharlal Nehru, Burma aiawhin Aung Shan leh Pakistan ram aiawhin Ali Jinah-te chuan an sign bawk a ni. Anni bakah hian Reng lal leh Raja-te pawhin British puihna turin an sign bawk. Chu thu kal zelah chuan Mizo Lalte pawhin Bawrhsap Mc Call-a Bungalow, Aizawlah chuan Union Jack hnuaiah an sign ve bawk a, hetah hian Mizo Lalte hi 300 zet an tel a ni. May 6, 1942-ah Union Jack kal hualin thu an tiam a, Mc Call ngei pawhin ‘He Indonaah hian ṭangrualho hi an chak phawt chuan, Indo zawhah in ram awm zel dan tur (destiny) chu nangmahni kuta dah a ni ang’ tiin a tiam bawk a ni. Tichuan, Aug. 1945-ah Japan chu a tlawm a, British pawhin a ram awpte chu chhuahsan a tum nghal bawk a, an ram awpte tana Independent Act pawh July 18, 1947-ah chuan pass a ni.

Tichuan, India hnuaiah kan lo awm ta a, kum 1952 aṭanga kum 1972 chhungin Assam State hnuaiah District Council kan ni a, kum 1972 a lo thlen chuan Union Territory-ah hlankai kan ni lehin kum 1987-ah State-ah kan lo chuangkai leh a ni. State kan nih tirh aṭangin kumin hi a kum 35-na a lo ni leh tawh a, hetih chhung zawng hian PC Party-in sorkarna rei lo te an chan tih loh kha chu MNF Party leh Congress Party-in a inchhawkin ram min la hruai chho a, vawiin thlengin anni hruaina hnuaiah kan la awm a ni. People Conference Party-in kum 1978–1984 chhunga sorkarna fawng an chelh chhungah khan (hetih chhung hian President’s Rule-in thla 7 vel kan awm) PC Party chuan Economy Policy atan Garden Colony min kalpui a nih kha. Kum 1984–986 chhungin Congress Party-in sorkarna an rawn chang ve lehin anni pawh chuan Land Use Policy (LUP) an rawn kalpui mai bakah In chung tur rangva an sem bawk a. In chunga Di hmang kan la tam avangin Rangva dawng tan phei chuan a lawmawm viau a nih kha.

Kum 1986–1987 chhungah khan MNF leh Congress Party-te chuan sorkar inṭawm an siam a, Laldenga chu Chief Minister niin Lalthanhawla chu Dy. CM a ni bawk a. Hetih chhungah hian India Prime Minister Rajiv Gandhi pawh Mizoramah rawn kalin Aizawl a cham lai hian North East State hrang hranga Chief Minister-te a kokhawmin July 11, 1986-ah meeting pawimawh tak a neihpui bawk a, chutah chuan ‘In State-ah Mizo eng zat nge awm, an chenna ram luah chin eng tiat nge? Mizoram State tharah ka dah lut dawn a ni’ a ti nghe nghe a nih kha. Mizoram State thar chu ‘Model State’-a siam a tum viau a, nimahsela, a hnu lawka ‘Committee of Minister’ team rawn kalte ngei pawh chu inhawng viau mah se la, kan hruaitute khan sawi tur mumal an nei tlat lo a nih kha. He hun ṭha kan bawhpelh hi a pawi hle a ni.

Kum 1987–1988 chhunga MNF Party-in sorkarna an chan chhungah khan Jhum Control hmangin mipui retheihna ata khaichhuah tuma nasa taka beih a ni leh a. Bulldozer hmanga mimal leilet tam tak nawr zawlsak an niin Leilet lamah hmasawnna tam tak pawh hmuh a ni. MNF sorkar a tla a, Sept. 7, 1988 aṭanga Jan. 24, 1989 chhung President’s Rule-in kan han awm leh a, chumi hnu kum 1989 – 1998 chhungin Congress Party chuan sorkarna an han chang leh a, hetih chhung hian Mizoramah New Land Uses Policy (NLUP) kalpui leh a ni a, mipuiah Tung chin pawh sawi uar viau a nih kha. Kum 1998–2008 chhungin MNF Party chuan sorkarna an han chang leh a, anni chuan Policy thar duangin Mizoram Intodelhna Project (MIP) an rawn kalpui leh thung a. Hemi tu mah hi chuan Jatropha ṭhatzia pawh kan sawi uar thung a nih kha. Kum 2008–2018 chhung khan Congress Party chuan sorkarna an rawn chelh lehin, anni pawh chuan an Policy hlawhchhampui tawh bawk chu rawn her lum lehin, New Land Use Policy (NLUP) an rawn tharthawh leh a. Chumi hnuah MNF Party-in Sorkar rawn thlak lehin Socio-Economic Development Policy (SEDP) tih hming vuahin Policy thar an rawn kalpui leh a ni.

Hetianga kan rama sorkarna chang tawhtute’n Economy Policy ṭha tak tak hmanga Zoram mipui min khaichhuah an tumna hi sawi nepsak rual a ni lo a, amaherawhchu hlawhtlinpui kan tlem ta lutuk hi chu a chhan ngaihtuah ngai tak a ni. A tira Congress Party-in In chung tur Rangva an sem kha thil lawmawm tak a ni a, thingtlang lamah chuan In chunga Di chih hmang kan la tam avangin Rangva ngei In chunga hman kha thil lawmawm tak a nih mai bakah, hmasawnna ropui takah chhiar tel ngei ngei chi a ni ang. Congress Party sorkar bawkin Zoram mipui khaichhuahna atana abik taka Kuthnathawktute Tung min chintir erawh kha chu vawiin thleng hian ‘Thing Anchhedawng’ tia sawi a la ni ta reng thung a nih hi. MNF Party-in sorkarna an chan chhunga mipui tana policy an neih zingah chuan tuna kan la kalpui mek, SEDP hi eng nge a nih dawn sawi theih ni rih chiah lo mah se la, Vaimim chi sem leh Fu phun tur sem kha chu kan hlawhtlinpui kher dawn em ni aw tih tur a ni. Mi tam takin an chin tawhte ngei pawh hmuh tur a awm mumal lo a, tuna pawisa faia Rs. 25,000/- an sem mekah ngei pawh hian hlawhtlinpui an awm ang em tih chu hunin a la rawn hril turah ngai ang.

Heng kan Policy ṭha tak takte kan hlawhchhampuina chhan hi langsar tak pakhat awm chu, kan bawhzui ṭthat tawk loh vang a ni. A semtu leh pe chhuaktu lamin engmah bawhzuina an nei lo a, a dawngtu lam lahin hlawhtlinpui tura beihna tak tak a lo awm chiah bawk si lo nen khan kan hlawhchhampui hlawm a nih kha. Mipui lamin zir lohna leh fel lohna tam tak kan neih rualin sorkar lam pawhin zir lohna an nei ve tho bawk a, hetianga Policy pawimawh leh ṭha tak tak kan la kalpui leh dawn a nih chuan, a bawhzuina lamah pawh kan ṭanrual ṭhat a ngai dawn hle tih pawh a lang chiang a ni. Hei kum 2022 chawhnu lam kan lo hmang leh mek a, kum thar maiah Inthlanpui kan nei dawn a ni a, Inthlannaa tlin ngei tum Political Party hrang hrangte chuan mipuiah tawktarh chi hrang hrang hmangin an rawn inzuar leh ngei ang a, hetianga Economy Policy anga ngaih theih tur si; a sem ringawt ang chi buaipui hi mipui lam pawhin kan lo hnawl ngam a ṭha hle ang.

Political Party lam tan pawh mipuia intawktarh hi chu tihlawhtling ngei tura ruahmanna in siam a pawimawh a, in tihhlawhtlin theih loh tur chu mipuia sawi rik loh pawh a ṭha viau a ni. Kum tam tak chhung mipui rilru in tihkhawloh tawhna hi a reh har tawh ṭhin si avang hian, mipuite hi bum nuam leh bum awlsam angin min chhuah phah tawh a nih hi.

- Mahmuaka Chhakchhuak