Written by
Dr. C.Zothanmawia Pharm.D.
MBA.

IAS pachal man chungchang kha

Kan hriat angin tunhnai maiah khan kan Mizoram sawrkara nihna pawimawh tak tak lo chelh tawh leh mithiam, mite zah kai tak mai, India ram chhunga hna leh nihna kan ngaihsan ber zinga mi, Indian Administrative Service (IAS) chawl tawh chu manin central jail-ah dah a ni a. Mizoram leh Mizo chanchin hrim hrimah pawh tun hnaiah chuan khatiang ang, damdawi kaihhnawih dan bawhchhiatna avanga officer leh milian man a ni kha thil thleng khat tak leh la thleng lo a ni hial awm e.

He case aṭang hian mipui leh sawrkar hian thil zir ngai leh in enfiah ngaihna a awmin a lang. Tlang titi aṭanga a lan danin dan leh thupek kengkawhtu dangten an man theih loh leh an tih loh, Health & Family Welfare Department hnuaia Food & Drugs Adminstration (FDA) hotuten huaisen taka case siam sakin, dan anga hma an lakna chungchang hi a ni. A mimalin inhuatna a awmin a rinawm loh a, mahse dan chu mi zawng zawng tana siam a ni a, man theih a tih miau avanga man niin a lang a, a tuartu tan chuan a na dawnin thil pawi tak a ni.

Kum 2011 chhiarpui aṭanga a landanin Mizoramah hian mihring nuaih sawm pakhat dawn (10.97 lakhs) kan awm a, tunah chuan hei aia tam kan nih ngei a rinawm. Heng mi nuaih sawm chuangin an mamawh leh pawimawh em em damdawi dan hmanga enkawltu erawh chu mi 10 an ni awrh a, damdawi lama thiamna thuk zawk nei pharmacist hospital hrang hranga thawkte damdawi enkawl piah lama Food & Drugs Administration lama mithiam (technically skilled), a bulṭhuta thawk a, damdawi dawr leh ram chhunga damdawi lut leh chhuak lo endiktu chu mihring 10 pawh an tling lo lehzel a. Mi sawm anga chawhrual pawhin mi pakhatin Mizoram mipui nuai khat chuang zelin an hman tur damdawi an enkawlin an endik tihna a nih chu!

Bial ṭhenkhatah chuan FDA officer pakhat chuan damdawi dawr 750-800 bawr vel a enkawlna hmun te a awm a, office file khawih a ngai a, field a chhuah a dawr endik a ngai a, a khat tawkin court-ah kal a lo ngai ve bawk nen, dan a nih dan ang tur thlapa kenkawh a harsat dan tur chu a hriatthiam theih mai awm e.

Kan hriat angin Mizoram chu khawvela ruihhlo leh a kaihhnawih hluarna ram

ṭhenawmah kan awm a, hetiang ruihhlo leh a hmanruate kalkawng ṭangkai tak hi a lo ni reng tawhin, a la ni reng bawk em tih hi ngaihtuah ngun ngai tak a ni. Hei mai bakah hian kan ram chhung ngeiah pawh damdawi ruihna atana hman chi damdawi a hluarzia chu sawi loha lum a ni hial a, thil pawi leh zahthlak tak a ni.

Na zawk leh khauh zawka dan kengkawhtu Exise & Narcotics Department, police te, khawtlang tana mi ṭhahnemngaiten nasa takin hna an thawk reng a, a lawmawm hle. Mahse do rem mai a harsatzia chu damdawi ruihtheih rui an la awm reng a, ruihhlo pawh man tur a la awm reng ṭhin aṭang hian a lang chiang mai awm e. Ruihhlo dona kawnga sawrkar leh khawtlang hruaitu leh hmangaihtuten tlawmngai taka sum, hun leh tha an senral ṭhinte hi a hlu ngawt mai.

Ruihhlo man leh a zuartu man chungchang kan sawi hian miin damdawi hi eng vangin nge a hmansual a, khawi aṭangin nge a hmansual tih leh eng tin nge damdawi ruih hi a chin ṭan dan tih lam hi kan ngaihtuah tel fo a ngai. Chhungkua leh khawtlanga inzirtirna ṭha leh mimal nun hrim hrim pawimawhna lam chu lo dah ṭha ta ila, mi tam zawkin kan ngaihtuah lutuk lem loh tura ngaih theih, dan anga damdawi khuahkhirhna leh ruihhlo venna leh dona kawnga Food and Drugs Administration hnathawh pawimawhna tlem han tarlang ila.

Kan rama ruihhlo ngai tam tak hian heroin No. 4 emaw, proxyvon emaw morphine tih ang reng hian bul an ṭan loin a rinawm. Damdawi an hmansual ṭanna tam tak chu awlsam taka damdawi dawr aṭangte a lei mai theih damdawi aṭang te hian a ni thei ang. Pumna damdawi leh thana damdawi thlengin tunlai hian ruihna atan an hmang leh tawh a, khauh taka khuahkhirh ngai codeine phosphate, alprazolam leh a dangte pawh ruihna atana hmang leh addict hial te pawh mi tam tak an awm a, a ruk a rala lo tawlh ru leh hralh ru duh tawk lah bo lo. Ruih theih loha ngaih pawh ruih theih a nihna zawng ngar ngar an awm a, tunah kan case sawi mek kaihhnawih damdawi phei chu ruih theih a ni hauh lo, mah se ruihhlo siamna hmanraw zinga mi a ni tlat thung.

Miin damdawi chi khat hlauhawm vak lo leh thawk na vak lo anga ngaihin bul a ṭan a, a chin fo hnuah chuan a taksa in a mamawhna a lo tam zel a (drug tolerance), taksa in damdawi tel loa awm theih loh hun (drug addiction) a lo awm a, kha damdawi khan a duh anga ruihna a thlen tawh loh avangin a aia thawk chak leh hlauhawm zawk ruihhloah a kai ta zel mai ṭhin a ni. A ruka tih tum ve hrim hrim chu thuhran, damdawi zuar tam tak hi an hriat loh leh an thiam loh em em awm si lo hian an damdawi leitute a zirin ruihhlo zuar an lo ni reng thei a, mite nun chhiatna bulṭanna kawng hawn saktu an ni reng thei tlat a ni!

Miin damdawi ngawl a vei tawh a pawi em em chu damdawi hnathawh khan thluak hnathawh a tihbuai vek tawh ṭhin avangin nghei a har em em tawh ṭhin a ni. A pawizia chu sawi thiam pawh a har- kan khawtlang nun a nghawng nasatzia te, mimal leh chhungkua a hreuh ṭha lo a siam nasatzia aṭang te hian a chiang reng mai. Tunah pawh ṭhalai thluak leh tha ṭha rual sang tel teh meuh home hrang hrangah an awm fur a, mahni in lama theihtawpa enkawl leh khawlai a nun tam zawk hmang tam tak an awm bawk a nih hi.

Heti taka kan ram ṭhalaite ruihhlovin min tihbuaina hi a bulṭhut uluk takin ngaihtuah ila, heroin no. 4, proxyvon, meth leh a dang, tualchhunga awm tawh sa te tih rem tuma nasa taka kan beih lai hian ruihhlo tih bul inṭanna leh ruihhlo siamna hmanrua ni thei damdawi chi hrang hrang lakluh leh dawr aṭanga hralh chhuah kawnga dan lek kawhtu Food & Drugs Administration tha hi kan tih chak a ngai a, khauh zawk leh na zawk, hei aia chak zawka hna thawk thei tura ṭan lak a ngai tak meuh meuh a ni. Tunah hian field a thawk tak tak, FDA Asst. Director hi Mizoram pumah paruk tlawng an han awm mai chu a ni a, Kolasib, Mamit leh Siaha district-ah phei chuan thawktu pawh an awm lo!

Assam, Tripura, Manipur chu lo dah tha ila, Myanmar leh Bangladesh nena in ramri kan nih avang hrim hrim pawh hian damdawi (hmansuala ruihhloa chang mai thei) leh kan ei leh in tur chi hrang hrang enkawltute tha hi tichakin kan ngaihsak a ngai tak meuh meuh a ni. College leh zirna in ṭhenkhat zirlai 50 vel neiin thawktu 20 chuang nei te an awm laiin, mitin mamawh Food & Drugs (chaw leh damdawi) enkawltute mi pakhat zelin mi nuaih khat chuang tan mawh an phur hi chu khawtlang, ram leh sawrkar ang pawhin i inngaihtuah chiang teh ang u.

- Dr. C.Zothanmawia Pharm.D., MBA.