Written by
Ramchhana Hmar
Phuaibuang

TU MAWH NGE?

Hnam changkang apiangin mahni pianpui thil, ṭawng, incheina, chetzia thlengin an uar a, an ngaisang a, mite tihdan entawn aiin kan tihdan hi mite’n entawn se ti niawm takin an pianpui thil an ngaisang a ni.

Tun ṭumah hian Mizo ṭawng chungchang kan sawi dawn a, ṭawng chungchangah hian Mizote hian zirtur kan ngah hle a, kan pianpui ṭawng ngei ngei te pawh a suasam tu kan ni a. Hei hi a chhan ni a lang chu, khawvel changkanna chi hrang hrang kan hmachhawn zingah Facebook, WhatsApp, Instagram, Twitter, E-mail adt. hian kan ṭawng neih ve chhun hi min suasam tir a. Kan khawvel awm mek na hi a hmanhmawh tawh nge ni, Facebook, WhatsApp, Twitter, E-mail, Instagram vela kan thu ziak reng reng hi a kim lo deuh phung a, kan hmanhmawh vang ni maw? Hei hian kan ṭawng a ti hlu lo va, mahni ṭawng ngaihthahna lian tak a ni.

Social media lama 'yes leh ok' hmang uar nazawng hi sap ṭawngin thui an biak theih kher lo va, Mizo ṭawnga fiah taka sawitheih hi sapṭawng deuh khera sawi tum hi kan awm ṭhin, hei hi bansan a va ṭha em. Changkanna emaw kan tih chuan kan tisual hle ang, mahni ṭawng pawh hmang thiam hlei lo chu mi changkang lo ber a ni awm e. Mahni ṭawng aia hnam dang, ram dang ṭawng kan ngaisang ta tlat hi, tih dam theih loh natna vei ang kan ni, keimahni min eichhetu a ni. Social media lama kan thuziak/ chhut kan uluk lo lutuk hi a ngaimawh awm a, a veiawm bawk. Keini lehzelin hetianga kan tih chuan tute hian nge min humhalh sak ang a, kan ṭawng neih ve hi min lo venhim sak ang. Mizo ṭawng hi tun dinhmunah chuan ral mai thei dinhmunah a ding mek a, tun hnaia CYMA in video clip tawi hmanga Mizo ṭawng humhalh tura inzirtirna a tihchhuah te hi ava ṭha em.

UNO hnuaia peng pawi­mawh tak mai pakhat, United Nations Educational Scientific & Cultural Organisation (UNESCO) chuan khawvela ṭawng chi hrang hrang hi an din­hmun a zirin tehfung hrang hrangin a teh a. Kan ram India-ah ngei pawh hian, ṭawng hrim hrim 720 vel kan nei a, chung zinga 22 chu major languages a ni a, Hindi leh English hi official languages niin mi maktaduai 420 velin hmang ang an ni bawk. He tiang zat ṭawng awm zingah pawh an hmangtu maktaduai chuang an nih chuan kan ram anga chhut chuan hnam dang ṭawng hi a ral mai ang tih chu ala hlauhawm loh hle. Tunah hian India rama ṭawng 191 vel hi ral mai thei dinhmunah an ding mek a, chung zingah chuan Mizo ṭawng pawh hi a tel a. Kan humhalh a, kan enkawl uluk loh chuan a thi mai ang tih a hlauhawm hle, Mizo ṭawng hi UNESCO-in nihna a pekah chuan ‘vulnerable’ a ni, chu mi awmzia chu ‘natna vei ṭan’ tihna a ni. Kan ṭawng natna veitirtu chu nang leh kei hi kan ni thei a, chuvangin nang leh kei hian kan ṭawng kan hman uluk a, kan ziah dik chuan he a natna vei mek hi, a natzual hma hian kan enkawl dam thei a ni.

Kan ṭawng enkawl hi tu mawh bik mah a ni lo, nang leh kei a mawhphurhna a ni. Kan tihtur a ni, UNESCO hian ṭawng thi mek tur tehna hrang hrang a nei a, vulnerable (natna vei ṭan), definitely endangered (khawsik a sang ṭan viau), severely endangered (a chau tawh khawp mai, a dinhmun a hniam tawh), critically endangered (a thaw chauh kan en ta) tih te a ni a. Heng tehna hrang hrang zingah hian Mizo ṭawng chuan, a dinhmun chhe ber hauh rih lo mah se, kan dinhmuh hi a him lo a. Kan ṭawng hman danah te, kan ziah chhuah danah te uluk zawkin fimkhur takin a dik kan thiam lo a nih chuan kan zir ngam tur a ni, a dik miah lo va thu kan ziak peih tlat te hi taihmakna ṭha lo tak a ni.

Kan khawtlang nunah inti changkangin, khaw thlang leh khaw chhak ṭhalaite chin dan thar apiang lo la zel thei mah ila, kan ṭawng humhalhna chang kan hriat loh chuan changkan dan ṭhing ber. Hnampui te hmuhsit chi, mahni ta ngei ngei pawh hum him ngam lo kan nih chuan, kan chhehvela chengte hian min hmusit lutuk palh ang.

India rama official lan­guage zinga mi, Tamil te khu India rama ṭawng upa bera chhal ngam a ni a, tun thleng hian a hmangtu an la tam em em a, khawvel huap pawha ṭawng damrei zingah a tel hial a ni. Sangam literature an tih mai, 300 BC - AD 300 velah pawh khan, Tamil ṭawng hi India chhim biala ṭawng chi hrang hrang khai khawmtu (dravidian) an lo ti hial tawh a. Mi ram, hnam dang te hi chuan an ṭawng khawvel ram zau zawkah an ti lar a, keini erawh kan neih ve chhun, nawmnah leh dik hnaisai lovin kan ziak a; hawh teh u, a dika hman te, a dika ziah te hi i zir thar ang u. Keinin kan tih hram hram loh chuan kan tu leh fate’n, hei hi kan ṭawng a ni tia hman tur an nei lo palh ang e, a dika hman hi mi dang tihtur a ni lo, nang leh kei a mawhphurhna a ni.

- Ramchhana Hmar, Phuaibuang