MIZORAMA NUTHLAWI TAM CHHAN
A KAMKÊUNA:
India rama State tê ber leh zím ber chu Goa niin 3702 sq. km. chauha lian a ni. Mizoram hi State tê ber aṭanga chhiara a pangana niin 21,081 sq. Km laia lian a ni. State lian ber chu Rajasthan niin a zau zawng chu 342,329 sq. Km a ni a, mihring 78,230,816 (78.23 Millions) lai an awm. Nuthlawi tam lamah erawh chuan State dang kan khum hneh hle niin a lang. Mithiam zawkte zirchiannaa a lan danin Mizoramah nupa inṭhen vanga nuthlawi an tam ber a, 4.08% kan ni. A pahnihna chu, Nagaland niin 0.88% an ni. Hetianga nuthlawi kan ngah ber chhan hi khawtlanga hmeichhe inhman tam lutuk avang leh hmeichhe lalna leh rorelna chhungkaw tam vang nia chhût a ni. India rama Kristian tamna ber Nagaland leh Mizoram kan nih laia nuthlawi ngah ber leh a dawttu nihna kan hauh pha hi chu a zahthlak lam deuh chu niin a lang. Hetih lai hian India rama State lian ber pawl leh mihring tamna Uttar Pradesh erawh nuthlawi tlemna ber a ni hlauh thung. Uttar Pradesh hi Hindu kulmuk tamna a nih avangin hmeichhia an khuahkhirh ṭhaa nupa inṭhenna a tlem vangin nuthlawi an tlem nia ngaih a ni. Hetianga Mizirama nuthlawi tam chhan ni awma lang kawng hrang hrang a awm thei a, chungte chu i han bihchiang teh ang:
1. ZU VANG:
Nuthlawi tam tak ka zawh chian ṭhin hian an pasal pawm laite'n zu an in nasa lutuk a, chhungkua, nupui fanau ngaihtuah lek lova an ruih khum reng avang leh kutthlak an chîn ṭhin avangin an neih peih tawh loh avanga ṭhen an nih thu min hrilh an tam hle. Hei vang hian a tam zawk hi chu an inṭhen hlen ta ṭhin a ni.
2. LERH KAWH VANG:
Mahni nupui pawl ṭha peih der si lo, hmeichhe dang tituai nalh deuh leh itawm deuh hmuh remchan apiang bawh leh huam huam ching paho zingah an tam hle a, an nupuite ngaihzawng neihsanin an uiresan a, nu berin a tuar theih tawh loh chinah loh theih lohvin a chhuahsan ta ṭhin a ni. Hetiang bawka mahni pasalte tlan chhuahsana mipa dang kawp ching nei zui leh chuang si lo va, nuthlawi zui tate pawh an awm nual bawk ṭhin.
3. NU BER UIRE VANG:
Hmeichhe uire hi dem vek hleih theih a ni lo. Mipa zei lo lutuk mahni chauh inngaihtuah nupuite pawl hlim dan tur ngaihtuah miah lo an tam hle. Nu ber a hlim ve ngai loh a, duhkhawp a hmuh ve ṭhin loh avangin mipa dang a melh ve ta mai ṭhin a ni. Nu pakhat uirein a sawi ka hriat reng ṭhin chu, "Kan pa hian kan inneih tirh aṭangin ka duhkhawp min pe ve ngai lo reng reng, amah chiah a inngaihtuah a, a duhtawk zel ṭhin. Ka hlim ve dan tur ka hrilh ṭhin pawhin a awih duh ngai lo va, mi nupa inngeih tak leh hlim taka an awmte ka hmuhin ka it ngawih ngawih a, chuvangin, midangah enchhin ve reng reng teh ang ka ti a, ka'n ti chhin a lawm maw le! " a ti a; a dik viau ang. Hmeichhe lerh leh awm herh hrim hrim, kum tlin hmaa mipa pawl, pawngsual tawk, ṭhanṭhi nei hma lutuk piansualna chikhat avanga uire pawh sawi tur an awm nual bawk. A tam zawk hi chu mipa zei loh vang leh rui zawr tak chunga nupuite mal khan chunga pawl hlim peih chuang lo an tam vang niin a lang.
4. VIRGIN LOH VANG:
Nula tam tak hetiangin ka zawt thin, "Isua nu Mari i la ang em?" tiin. Zahthlak deuh mah se, "Ang tawh lo" tia min chhangtu an tam hle. Isua hming lam meuha zawhna chu ringtu tan chuan dawta chhan harsa tak a ni reng ṭhin. Hmeichhiain pasal a neih hmaa a thil neih zung thum (3) bawk lek pawh a humhim zawh loh avangin pasal a neih a, nupa khuma hlimna an chen laiin mipa tam ber chuan a nupui virgin loh chhan an dawn kir nasa hle ṭhin. Hetiang bawk hian mipa pawhin nupui a neih hmaa hmeichhia a pawl nasat chuan inzawhchhuah ni khua a lo awm lo thei lo va, rilru a hliam tawna a tawpah inṭhenna a thlen ṭhin. Hetianga inṭhen phah hi tam tak an awm a, an sawi chhuak lo mai chauh a ni.
5. RUIHHLO VANG:
A hmei a pain nupui pasal innei lai reng zingah tlangval/nulat laia ruihhlo tih ching dawklak, inneih hnu fa neih duah tawh hnu pawha sim thei tawh lo tam tak an awm avangin innghirnghona a lo nasa chho zel a, a tawpah inṭhenna a thlen ta ṭhin a, hei hian nuthlawi tam tak a hring chhuak ṭhin a ni.
6. NU & PA ZIR LOH VANG:
A inneiate induhin inhmangaih hle mah se, nu leh pa tam tak mahni fa mote/makpate hmusit leh diriam ching eng emaw zat an awm ṭhin a, a tawpah an inṭhen luihtir hial ṭhin. Hetianga chhungkaw inrem lohna avanga nupa inṭhen darh hi tam tak hmuh tur an awm. A neitu berin a duh loh vang ni lova nu leh pa farnu leh nuṭate lo inrawlh avanga nupa inṭhen tate hi tam tak an awm. Hei hian nuthlawi tam tak a hrin phah ṭhin.
7. THATCHHIAT VANG:
Chhungkaw din tawh chuan nulat tlangval lai ang a ni tawh lo va, phurrit phurh a ngai zui nghal mai ṭhin. Hetiang hunah hian mahni nupui/pasal fanaute chawm/enkawl peih loh avangin innghirnghona a lo awm a, a tawpah inchhuahsan leh intlanbosanna a lo thleng ṭhin. Hetiang avanga nupui/pasal ṭhen ta hi hmun hrang hrangah hmuh tur an awm nual ṭhin.
8. THUTIAMA RINAWM LOH VANG:
Pathian leh kohhranho hmaah "tiam tlat e" ti chung reng sia mahni thutiam bawhchhia leh pawisa lova nupui/pasal ṭhen sam êm êm an tam hle. Puithiam kaltlanga Pathian leh kohhranho hmaa damchhunga mahni nupui/pasal nei tura intiam tawh tam tak, mahni thutiama rinawm leh duh si lo an awm ṭhin avangin nuthlawi an tam phah ṭhin a ni.
9. THIHNA VANG:
Nupa inngeih tak, hlim taka chhungkua an awm laia pa berin a boralsan hian hmeichhe fel pangngai chuan ṭang dang bel mai lovin a damchhungin chhungkua a enkawl a, a fate a ṭulpui ṭhin. A bikin nu aiin pa an boral hma zawk tlangpui niin a ngaih theih. Hei hian nuthlawi/hmeithai tam tak a hring ṭhin a ni.
10. EI BAR DINHMUN INTHLAUH VANG:
A hmei a pain inneih hnuah chhungkaw ei bar khawsak dinhmun a inbuk tawk loh leh inthlauh lutuk hian inhmuhsitna nasa tak a awm duh hle. Hei hian innghirnghona a siam a, a tawpah inṭhen a ṭul leh ṭhin. Hetiang avanga inṭhenna hi a awm ve fo mai. Hei hian nuthlawi eng emaw zat a hring chhuak ṭhin a ni.
A TLÁNGKAWMNA:
Khing bak pawh khi kan rama nuthlawi tam êm êmna chhan hi sawi tur tam tak a la awm thei awm e. A zavaia tarlan sen a ni lo. Tarlan tak ang khian India rama Kristian tamna ber state chu Nagaland niin 87.93% Kristian an ni a, Mizoramin dawtin 87% Kristian kan ni. Kristian tamna ber dawttu hial ni si hian nuthlawi tamna ber state kan han ni hi chu a zahthlak tak zet niin a lang. Heng baka India rama ber nihna kan neih mekte chu cancer vei tam lamah te, HIV/AIDS; ruihlo tawlhruk leh zawrh; ralthuam tawlhruk etc. a ni a, a chhuanawm fahran lem loh hle. Chuvangin, kan ram hi inenfiah a va hun tawh tehlul êm! Phûl lem phah nan ringawta sum sên vak vak ai chuan khi'ng kan ram leh hnam mualphona rapthlak tak takte khi sutkian a nih theih nan sum tam tham takte sen ral ni zawk ṭhin ta se, a van tihzia dawn em! Mahse, kan ram hruaitute hian kan hmelhemna laite hi an vei pha vak lo a ni mahna kei mirethei, daikilkara mi hian ka'n nikang mau puah pui ve pawp pawp mai a ni e.
- Dr. C Lalrampana