HNIAK LEH HNIAH

Pawl 10 zirlai bûah, “July thla Mizoin kan sawi ṭhin dan chu vawkhniahzawn thla tih a ni. Mi ṭhenkhatin vawkhniakzawn an ti a; ṭhenkhatin vawkhniakzawm an ti bawk a; mahse a dik lo,” tih a chuang e, an ti a. A dik leh dik loh kan hre ve si lo a, ziak mite’n engtin nge an hman kan en ang.

Mizo dictionary siamtu palite ziah dan en ang aw, a sawi fiahna lam chu a pawimawh lo, mi tin hriat sa vek a ni a, ‘hniah’ nge an hman ‘hniak’ tih lai tê hi kan en tura chu a ni mai. 

1.    Pu Buanga dictionary: vawk hniah zawn thla/vawk hneh zawn thla

    (‘hniah’ leh ‘hneh’ a hmang)

2.    Pu Remkunga: vawk hniah zawn thla/vawk hniak zawn thla

    (‘hniah’ leh ‘hniak’ a sawi ve ve)

3.    RK Ngurchhawnate unau: vawk hniak zâwn thla

4.    RK Lalhluna:

    vawkhniakzâwn

Dictionary aṭanga kan hmuh theih chu mi pahnih, Pu Buanga leh Pu Remkunga’n ‘hniah’ an ti ve ve a, chutih rual chuan, chu chu a awm chhun a ni lo tih hriat theih turin a chi dang an tar lang ve ve bawk. A dang dictionary pahnih chuan ‘hniak’ an hmang a, a chi dang an sawi lo. ‘Hniak’ tih chauh chuanna lehkhabu pahnih hi a chhuak hnuhnung ve ve a ni a, a siamtute hian dictionary chhuak hmasa zâwk chu an râwn ngei dâwn a, ‘hniah’ tih inziak pawh an hmuh hmaih hauh lo ang; mahse ‘hniak’ tih chauh an ziak.

Lehkhabu pangngai kan en leh thuak thuak ang a, kan duh tâwk mai dawn nia. Lehkhabu hi en tur ka ngah tâwk lo a, a ngah deuh chuan lehkhabu dang pawh lo en belh mai se a ṭha ang e. ‘Hniah’ hmangtute tlar hmasa i la, ‘hniak’ hmangtute chu a dawtah.

Vawkhniahzawntih hmangtute:

1.    James Dokhuma, Ṭawng Un Hrilhfiahna

2.    Kaphleia, Thlirtu (Ainawn Bu Thar-a a chuan dan)

    Vawkhniakzawntih hmangtute:

1.    K. Zawla, Mizo Pi Pute leh An Thlahtute Chanchin

2.    R. Vanlawma, Ka Ram leh Kei (My Country and I)

3.    HKR Lalbiakliana, Zofate Thu Robâwm

4.    TS Luaia, Ka Vanglai Ni-a Ka Tawn leh Hriatte

5.    B. Lalthangliana, Ka Lungkham

Khing khi kan hmuh mai theih chin a ni a. A hmangtu an tam leh tlêm azira teh tur a ni lo tih chu kan hria ang a. Chutih rual chuan, pawl 10 zirlai bû siamtute hian “A dik zawk” hi khawi aṭangin nge an finfiah tih hriat a châkawm hle.

‘Hniak’ kan hman dânah hian Mizo hi chi 2 kan awm thei niin a lang a. Chûng chu heti hian thliar hrang i la:

1. Hniak - noun chauha hmang (mî hniak, se hniak, ka hniak tih a ni mai a, vawk hniak, sakei hniak tih ang hian noun-ah char char an hmang a, ‘Tu hniak nge?’ tih ang chi tein.)

2. Hniak - noun leh verb-a hmang (pakhatnaa mi ang thoin noun-ah an hmang a, chu bâkah chuan verb-ah an hmang bawk. Verb-a an hman miau avangin ‘hniak’ kha a modify hunah ‘hniah’ tihah a lo chang. ‘Ka riahna bulah sakeiin a lo hniak kuau mai, sakeiin a hniah lai âwm reng reng ka hre lo,’ te an ti ang.)

Pakhatna hi chu Mizo mipui zawng zawng kan ni sa vek mai a, inzawh buai a ngai lo a. Pahnihna pawh hi an awm ngei a, mi zawng zawng erawh chu an ni ve ta lo a, an ṭhahnem lo hlein a rin theih nghe nghe. A chhan chu dictionary kan tar lan bu lîah khan Pu Buanga tih loh mi dang tu mahin ‘hniak’ hi verb a nih ve tho thu an sawi lo a, ‘vawkhniahzawn’ tia ziaktu Pu Remkunga pawhin ‘hniak’ chu verb-a hman theih a nih thu reng reng an sawi lo a, noun a nih thu chiah a ziak. Heta ṭang ringawt pawh hian ‘vawkhniahzawn’ titute chu mi tlêm tê an ni ang tih a rin theih.

Zirlai bû hian sawi a hlawh leh hat ṭhin a. Mizo ṭawng zirlai bu siamtute hi an fimkhur a ngaiin an khaw hawi an tizauh hle a ngai a ni. Tun hma pawhin ‘tleirawl’ leh ‘rawlthar’ chungchangah ‘tleirawl chu hmeichhia’ tih angin zirlai bûah a chuang ṭhin a. Chu chu mi tam takin an ṭhan lenpui a, an hriat dân, an zir dân kalha rilru thlâk harsa an ti tawh. Mahse, lehkhabu hlui kan en chuan tleirawlin mipa a kawh thu chu sawi sen loh a awm si a ni. “Ṭawng dik lo” hi kan sawi mai ṭhin a, “A dik lo” tih te hi kan sam deuh ṭhin a, hetiang ṭawngkam hi inhnial nikhuaa han hman pûng pûng châng te chu lo awm pawh ni se ngaih khatah ngai i la, naupang zirlai bûa kan dah dâwn erawh chuan rilru fim takin, âwn lam nei loin thil chhût hmasa ṭhin i la a ṭha hle. “Ka pu pawhin a ti,” tih kan ṭanchhan chuan, lehlama mi te pawhin “Ka pi pawhin a ti ve tho,” an ti tlat thei, a peih rei rei a ni ringawt, awmzia a awm lo.

A ki dang deuh hlek chai zui lawk teh ang. ‘Vawkhniahzawn’ tih hmangtûah khan Kaphleia kan hmu a, ‘Vawkhniakzawn’ tih hmangtûah B. Lalthangliana kan hmu leh bawk a. He lai thu hi a ṭobul chu thuziak pakhat a ni a, chu chu Kaphleia essay ‘Thlirtu’ tih kha a ni. ‘Thlirtu’ tih ka han ena hi a tharlam hle mai a, ‘vawkhniahzawn’ tih chiang takin a chuang a, kum 2016-a chhut mai chauh kha a ni a. Kaphleia hian he thu hi a hmang tak tak nge tak tak lo tih hre tur chuan ama kutchhuak kan en a nih loh vek pawhin a khâwlchhut chhuak hmasa lam kan bih a ngai a, chu chu kan hmu phak si lo a, Kaphleia hman dân a ni e, tih mai loh chu sawi theih a awm rih lo.

MAL Book of the Year hmasa ber, “Ka Lungkham”-ah khan B. Lalthangliana’n Kaphleia essay ‘Thlirtu’ hi a bih chiang a, Kaphleia thuziaka mi ngei chu ziak chhâwng (qoute)-in ‘vawkhniakzawn’ tih a ziak ve kalh mai a. Hei taka hi a ni a buaithlakna lai chu a ni. B. Lalthangliana hian a lehkhabuah hian ‘h’ tih turah ‘k’ a lo dah a nih chuan a tih palhah ngai i la; chutiang a nih loha Kaphleia hian ama kutchhuaka ‘k’ a lo hmang a nih erawh chuan ‘Ainawn Bu Thar’ siamtute/ buatsaihtute thiam loh a ni thung ang a, a dem te pawh na kan dem thei ang. 

Mi thuziak, lehkhabu ilo chhu nawntute hian a ngai ngaiin an chhu nawn zel nge zel lo tih hi kan hre lo a. B. Lalthangliana’n Liangkhaia ziah tel loh ‘Chhinlung’ chungchang Liangkhaia lehkhabu “Mizo Chanchin” tiha a tel tâk ngawt thu a sawi (Mizo Chanchin Chik Taka Chhuina) aṭang hian, a chhutute emaw, a chhuah nawn lehtute emaw hian mi kutchhuak hi an khawih danglam ve ṭhin em ni ang tih zawhna hi a awm thei. Hnam dang hi chuan mi lehkhabu an chhut nawn leh pawhin a ziaktu ziah dik loh pawh awm se a dik loh dan ang ang khan an chhu nawn ṭhin niin a lang a. Pu Buanga pawh hian a dictionary-ah ‘chingkuang’ tih a ziak kai a, Mizo ṭawngah ‘chingkuang’ tih chu kan nei miah lo. Mahse, an chhut nawn an chhut nawn hnuah pawh a dik loh dân ang angin ‘chingkuang’ tih a la ni char char a. Hei hi thil kalphung pangngai chu a ni a. Kaphleia hian a essay-ah hian ‘hniah’ nge a hmana ‘hniak’ tih hi a chhui thei an awm chuan chhui chiang se a ṭha ngawt ang.

 

Pawl 10 zirlai bu siamtute pawhin a dik zawk an hriat theih dan hi tlangzarh thei se thil ṭha deuh an ti a ni bawk ang.