C. DURTHANGA KHUANGCHAWI THLA LEH HRINGNUN
Thu leh hla leh mihring nun hi kal kawp tlat a ni. Mihring nun kawngkal avangin thu leh hla ṭha tak tak hi hman aṭangin a lo piang tawh ṭhin a. A la pian zawm zel bawk ring ila. He hringnun pho chhuah nana literature ze hrang zinga duhawm ber leh mite lungduma lunglenna siam nasa thei ber chu ‘hla’ hi a ni ngei ang. Hringnun thawnthu sei tak tak pawh hi tawi tea dah chhuah nan a hman theih ṭhin si a.
Hringnun kawngkal leh hma hun te pho chhuah nan hian khawvel leh a chhunga awm, Siamtu thilsiam mawi tak takte hi thu leh hla thiamte chuan an fawm khawm thiam em em ṭhin. A chang chuan chung an thil hman leh hmanrua te chuan an thukphum ber leh pho chhuah tum ber hringnun zawk chu a hliah deuh zawk chang a awm fo a tih theih ang. Mahse, a pawi chuang lo e. Khawvel leh a chhunga cheng, Siamtu siamte hi inmawi tawn vek tura ruat a niin a lang si a.
Hringnun hi awlsam deuh chuan chhawng thumin a ṭhen phawk theih ang - naupan lai, vanglai leh upat hnu tih tein. Heng hun hrang hrangah hian mi tin mai hian hriatreng tur leh hun duhawm, tute pawn sawi nuam tih em em lai hun hi an tawng vek ngei ang. A bikin zawnglai nih lai leh kawppui nei tawh hnua khawvel danglam ngai lo, mahni tan ṭheuha a lo danglam tak dan te hian he hringnun kawngkal dan hi chu a tar lang chiang viau mai.
Chung thil kal dan leh nun inher thlakthleng chhoh dan chu kan zaikung pakhat C. Durthanga khan an thlir vang vang hnuah, Mizote awm chhunga hla chuai tawh lo tur, khuangchawi thla a thlen apianga a thar ang diaia rawn ri chhuak leh fo tur hla lunglen thlak leh ngaihnawm em em mai 'Khuangchawi thla' chu a phuah ta reng a. He hlaah hian mihring te nun a tar lan dan, mihringte nuna hun inthlak avanga kan thil thlir dan a danglam tak dan te chu, thilsiam dangte hmangin mawi em em maiin a inkawptir hlawm a. A hla thukphum hi a phuahtu hian a thukruin, amah tak pawh hian langsar taka dah hi a inthlanhrunpui deuh em ni tih tur nimahse, chik taka lo en chuan hai thei a ni mawlh si lo. Mahse, mi tam zawk chuan he a thuruk hi an thupui ber ṭhin lo tih erawh a hriat fo. A chhan chu khuangchawi arkai thlapui eng hian a hliah deuh zawk ṭhin ni pawn a lang.
Khuangchawi thla hi zawng hun nuam leh duhawm ber hi a lo la ni fan a nih hi. Pi pute hun kan thlir chuan an eizawnna, lo lam hna pawh hemi hunah hi chuan vei tak tea vei a ngai tawh lo a. Khuantevika thawha kawla ni chhuak chhiara vir buai an ngai tawh lo. Kutni vangthla hun nuam leh duhawm a nih avangin, an duh ang zawng tih nan hun thawl nuam an nei ta bawk a. Taksa hah a dam miau chuan an lunglenna pawh thui takin an kurpui thei dawn tih a hriat reng mai.
Kaphleia pawh khan he hun hi Pathian thu hril mite tan pawh hun duhawm a nih dan chu heti hian a lo sawi a, “Mite’n hna rim an thawh loh lai leh an rilru pawh a lo hahdam deuh lai a nih avangin thu pawh an ngaihtuah peih deuhin an dawngsawng thei deuh a. Chutiangin, hlimna te, lunglenna te hi mihring nun buai nuai nuai kar leh hna avanga ṭul tawpkhawk lai chuan a thleng mawh deuh ṭhin. Khuangchawi thla an lo thlen zet chuan chung thil tam tak chuan a kiansan tak avangin, an rilru helhkamtu awm lo ang maiin eng thawl takin hun an hmang a:
Leng zawng te hlimna ber
khuangchawi thla hi,
Pi leh pu vanglai pawn sawi nuam an ti;
Chung turni khua tlaiin
thlang kawlan a liam,
Chhawrthlapui eng mawia'n
khuang a rawn chawi e.
Pi pute hunah mahni hawpkhawp thar chhuak tur pawha ṭul reng renga nun hman a ngaihna khawvelah kha chuan, khuangchawi thla lo thlen an nghahhlelh ṭhin dan tur hi chu sawiin a siak awm lo ve. He hunah hian a an thil tih ṭhin leh tih tur te pawh an hriain, an lo duang lawk ngei ṭhin dawn si a. Boruak a thiang fai nuam ṭan a, a ngaih la tawk chauhin a vawt ser ṭan bawk si. Kut ni vangthla ngeia kum khata thla en ber zan an thleng veleh chiah nen. Pawnlerah leikapui tlangsanga ṭhutkhawm paha, thla engin an khua leh vel an en pho lai, mahni duh ber te bula aṭanga khua han chuan vel te chu a nuam lo tih phal chi rual a ni lo ang. Chung zawng zawng te chu he hla phuahtu hian a mitthla ngeiin a rinawm a; tichuan, a chang khatnaah pi pu hun lai hawlh thleng pha rawkin khiti khian a rawn chhep chhuak ta a nih khi.
Chutin zaleng zawng te a eng mawi lawmin,
Mahni chhailai di run hlim ten an kai a;
Chhawrthla arkai partlan hlimten zai an vawr,
Lengi hlim nui ri nen leng dang an ngai lo.
He khuangchawi thla arkaiden zan hi chuan hringnunah hian a enna hmangin thu hi a la sawi reng dawn a nih hi. Tun hmaa thingtlang khua, electric eng pawh a awm ṭhat lohna hmunah ngat phei kha chuan he thla eng hi apui apangin an lawm viau ṭhin si a. Naupang tan pawnto a nuam a. Tlangval tan duh ber te ina han chuan kaia thla eng han lawm chu a hunlai khawvelah a aia thlan nahawm a awm chuang bik lo ang. Arkai thlapui eng hnuaia lengi hlim nui ri te chu, kum tam tak hnuah pawh an la hriat chhuah fo tur a ni ngei dawn si a. Kawplai nei tawh tan pawh lan chhuahtir rem ṭeuh tawh si lovin lunglen zun chuan an nunhlui te a tho sak fo ngei dawn si a. Leng zawngte hlimna ber tia a phuahtuin a chhal pawh hi a inhmeh ngawih ngawih mai a nih hi!
Thangvan sang lah mawi
chuang thlir nin awm loh,
Siar lengrual zawng pawn a sir an bel a;
Van rang chhum lah siran an her liam zel a,
Thlir nin awm loh thangvan
khua in mawi ngei e.
A chang hnihna chuan arkaiden zana chung lam, van khua lama thil awmte chet phung leh awm dan te chiang takin min tar lansak leh a. Arkai thlapui chu hotu ber niawm ang maiin, lian takin vanzawlah chuan a bial eng pup mai a. A sirah siar hrang hrangten an eng mawi an lo chhuah ve neuh neuh te chu, a taka hmuh kher loh paw’n a hla aṭang hian a fiah ṭha tawk hle a. A changin thla eng chu chhumin a rawn hliah ve zeuh a nih pawn, chu hun bik chu tumah thik rual loh leh el phak rual lohin chhawrthlapui tana vohbik zan tih chu an hriatpui ve niawm ang maiin, rei hliah khuh ngam lovin, a sir lamah an her liamsan ve zel a. Van khua thil awm te chet dan leh awm dan chu thlir nin phal rual a nih lohzia, khuangchawi arkaiden zana an hmuhnawmzia hmangin a hla chang hnihna min kharsak leh phawt a.
Mahse, khuanu leng ruat dan rual si lo,
Thlang khuandimin kawl rawn an liam zo ta;
Ngaiin au mah ila kir zai an rel lo,
Thangvan mawina zawng
pawh puan ang chul zo ta!
A hla chang thumnaah chuan a hla thukphum ber niawma mawi chu he hla phuahtu hian a rawn vawm lut ve ta thung a. Hringnun kawngkal zelah, hringnun tana Khuanu rem lo ruat chu mi tin maiin an tawng chho zel a. Chung thil chu khuangchawi thla leh thla inkarah lek pawh tam tak a thleng hman ṭhin si a. Zawnglai an nihpui an ṭhian hmeichhe ṭhenkhatte chu pasal neiin, mi khuaah te an liam a lo ngai ve ta zel a. Chung chu hringnun kawngkal dan, dan theih ni si lo chu a ni a. Ngaia au kir mi lah a ni hek lo tih chu a chiang a.
A tir lama kan sawi ‘khawvel danglam ngai lo’, mahni thil tawn avanga a lo danglam tak ṭhin dan te, a chang hnihna tawp a, ‘thlir ninawm loh thangvan …’ tia a lo chham tawh te ngei pawh, he lai changah hian a rawn vuak ṭhiah leh a ngai ta si a. Thangvan mawina ngai reng kha, nula tlangval nihna dinhmun a lo bo tak avangin, ‘Thangvan mawina zawng pawh puan ang a chul zo ta’ a rawn ti ta thung a nih hi.
He hla phuahtu C. Durthanga Mizo ṭawng thiamzia, hla thu chheh kawnga a namai lohzia, thu inlalawn mawi tak a hman thiam dante hi sawi lo pawn kan hre vek ngei ang a. Hla chang thum lek hmanga hringnun kawngkal a tar lan dan, hringnun inher dan tar lan nan thilsiam dangte a hman thiamzia te hi a namai lo hle. Tunhnai chhoah a kut hi a chawl ta deuh nge, a lunglenna hi a thup ta zawk tih mai turin, a hla thar hi kan hmu tam ta lo a. Ṭan han la leh se, Zofate tan a tam thei ang ber hla ṭha min phuahsak zel se kan va ti em.
- Rohmingthanga Ralte Asst.Professor, Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College (Khuangchawi Arkaiden lai vela chhuak hman turin he article hi kan ziak hman ngang si loa, khuangchawi thla a la ni tho e tiin kan inthlaahrung duh ta bik lo)