Ram leh hnam humhalh sumdawngte mawhphurhna
India Prime Minister Narashimha Rao a nih lai, kum 1991-a ‘New Economic Policy’ kalpui a nih khan Liberalisation, Privatisation, Globalisation (LPG) khan hetiang tak hian India a tiṭhang duang thei ang tih lo hmu lawktu Dr. Manmohan Singh (khatih hunlaia Finance Minister) kha fak loh theih a ni lo. Dr. Manmohan Singh-a hnathawh hi India ram hian a theihnghilh tawh ngai lo vang. India ram dinhmun inlet thawk a, miretheite kawng tam takah bet deuh mah se ram pumin kan ṭhatpui a. Hei hi India ram chanchinah chhinchhiah tlak a ni.
Hei hian Mizoram pawh min nghawng a, Multi National Corporation (MNCs)/ Trans National Corporation (TNCs) an lo lut a. Hei hi NEP-in a ken tel a nih avangin an lo luh zel pawh a rinawm. Heng pawl (corporation) te hi thawhpuiin kan ram chhungah ngei pawh an rawn lut ta hlawm a. Dan ang taka thil a kal chuan sawi tur kan neih loh laiin kan ram leh hnam tan a him em? a ṭha ber em tih hi kan theihna zawng zawngin ngaihtuah ni thei sela a duhawm hle.
Thawnthu pakhat ka hria: Mizoram khaw pakhatah chuan dawrkaiten an thil zawrh te chu man to tak tak chhiarin; maximum retail price aia sangin an hralh ṭhin a. Tlawmngai pawl leh khawtlang hruaitute lam ngenna pawhin awmzia a nei thei lo va. Mipuiten an tuar tlawk tlawk mai a. Miretheite rûmna a ring hle a. Chutah le, duhthlan tur awm ta lo chu dânin a phalna hnuaiah vai sumdawng thawhpuiin an ko lut ta ringawt mai a. Tlawmngai pawlten chutianga hnam dang chah chhuah ngawt chu duh lovin hma han la tak tak dawn se; kawng lehlamah rethei zawkte dinhmun ngaihtuah tel râna rorel a ngai a, an chiri zo a ni ber a.
An koh chhuahte chuan nitin mamawh (basic needs) kha maximum retail price leh a aia tlawmin an zuar thei ta mai si a. Mipuiin an bawr ta hum hum a, khaw pumah thil man (rate) a tlahniam nghal a. Miretheite tan chuan chu tluka lawmna dang a awm chuang lo. Nikhua a lo rei hnuah chu vai dawr chu an dawr an dawr ta hauh lo! An rate anga pe thei veng tinah an awm tak vang a ni. Vai lo luh hma pawhin dawrkai dangte khan man tlawm zawkin an zuar ve thei tho tih a lo lang ta a. Hei hian eng nge min zirtir ni ta ang?
Sumdawngte kan harh a ngai: Khi thawnthu - khaw pakhata thil thleng khi ram leh hnam humhalh thlirna mit aṭanga thlir chuan thil ṭha ber chu a ni lo tawp. Nimahsela sumdawngte thil zawrhin miretheite fai rel bêl a zen tel avangin, loh theih lohva hnam dang thawhpui a ngai hial a! History ṭawngkam hawh ila; mipuiten dawrkaite lakah helna (riots) chawk chhuakin lal hran an siam chawp tihna a ni. Tunge thiam lo zawk ang? he thil aṭanga langsar nghal chu - ram leh hnam humhalhna atana sumdawngte pawimawhna a ni.
Sumdawnna hmanga inchimralna a thleng ṭhin tih khawvel chanchinah kan hria. Kan rama hnam dangten dawr an siam te, sumdawnna an rawn kalpui hian mipui nawlpuiin hnam rilru pua dodal aiin ‘lo lut se’ tih rilru kan pu emaw tih theih tura thil a kal ṭhin hi tu mawh nge tih chhut vang vang tur a awm. Thil man kan tihto chungchangah, “Motor kal man te paih (cut) ve a ngai alawm” kan ti a. A dikna chen a awm ang. Amaherawhchu, mipuite hian rin dan tawk kan lo nei ve a, kan lakna leh motor kal man (transportation) kan lo hriatpui ve a. Uchuak taka to leh kan duh zat zat kan chhiar vang te hi a ni mai lo’ng maw a tlawm zawka zuar hnam dang sumdawngte hi mipui nawlpui hian hnawk kan tih hleihtheih tlat loh?
Chona thar kan hmachhawn: Kawng lehlamah heng kan rama rawn lut mekte hian sumdawnna kawnga kan rilru zim tak min beng harh a. Min dawrtute (customer) kan duh kan maka kan tih theih emaw kan tih kha mipuiten duhthlan tur an neih tak avangin thil a inthlak mek a. Min dawrtute ngaihsak (customer care) lamah hma kan sawn phah ngei ang! Sumdawnna kawngah intihsiakna (competition) ṭha a hrin phah bawk ang a. Hlawkna (profit) tel kan tum dan pawh a ril zawk leh thui zawk (long term) kan thlir thiam phah ang tih a rin theih.
Mizote hian Silchar vela mi lachhawng mai mai lo deuh hian awmze nei zawka intelkhawm a, pawl (corporation) lian ve deuh tak din theih dan a awm ang em? a awm a nih chuan a tihdan zawng sela. A kharchhawng tawhte dawr chhawng leh mai lo deuhin; direct-in a siamtu manufacturing company lam te dawr dan zawng ila. Chu chuan nasa takin thil man chungchangah awmzia a nei ngei ang tih a rin theih. Hnam dangte êl phakin sumdawnna kawngah ṭhangharh ila, Business Administration hi ram leh hnam chhan nan thil pawimawh a ni tih hriain ṭhangtharten rawn zir zel rawh se.
Dan siamtute an chet vat a ṭul: Kan zingah hnam dang sumdawngte hi awm reng rawh se kan ti hauh lo vang. Dan ang taka thil ti an nih avang erawh chuan dan lamah thiam an chang miau va, chu zawk chu siamṭhat tur zawk a ni ang. Kan hriat reng atana ṭha chu hnam dang leh vai lam; phai company te hi hman ata tawh sumdawnna lama lo hmasa (advance) an nih avangin sumdawnna thilah kan hneh mai lo vang. Chumi avang tak chuan dan siamtu lamin kan dinhmun hre ranin hnam dang khuahkhirh theihna dan (Trading by Non-Tribals regulation Act) ennawn fo a ṭul a.
Nakin lawkah rel (train) a lo luh dawn avangin sumdawnna bungrua lo lut tur khuahkhirh chin neih a la ṭul dawn. Sumdawnna bungraw karah thil dang ṭha lo pawh a tel thei. Bengal Eastern Frontier Regulation 1873, Section-3 hnuaia Inner Line Permit (ILP) kan neih te hi eng ang taka hman zui zel tur nge tih te ngaihtuah ran a ṭul. Keini ram, thawhchhuah leh tharchhuah tih tham sawi tur nei si lo hi chimral tham lek kan ni a. Kan thlang lawk Shillong te, Agartala leh Guwahati chen hian sumdawnna mai piah lamah hnam dangte chimral an ni tawh a, kan inhungna bang kan lo tihchhah deuh deuh a ṭul awm e.
Mipui lam pawhin zir tur kan nei: ‘A tlawm miau chuan’ tia hnam dang dawr hi mahni inhralh kan nihna chen a awm. Kan ram hi kan la rethei a, sawrkar hnathawkin hlawh an lak loh thla hre ber chu sumdawngte leh miretheite kan ni. Hei hian a entir chu hnam dang kan dawr hian sum hlawm hian kan ram a chhuahsan a, a tuartu chu keimahni tho kan nih thu hi a ni. Keimahni leh keimahni kan indawr hian kan ram chhungah sum a leng vak a, chumi chu a hlu em em a, kan dam khawchhuah theih nana thil ṭul a ni. Economics lama mithiamten helam hi chiang lehzuala kan sawifiah a, ṭan kal lak zel pawh a ṭul hle.
Hnam dang dawr hrim hrim hi thil dik lo a ni hran lo. Mihringte hi midang tel lovin kan dam khawchhuak thei lo. Globalisation khawvelah kan inthlung kual vek tawh tih hriain hnam dang duh loh vanga tawngpawng nawr emaw, tharum nena invau ṭhaih chiam chiam hi sim a hun. Pawn chhuah khap (curfew) tih ang reng te kha chu hmanlai thil kan kalsan tawh a ni a. Hei hi ralthuam ṭha a ni hauh lo. Dan hnuaiah fing taka chet tum ila. Keimahni ngei hi ram leh hnama kan chian a, kan ṭhanharh a ṭul. Mahni Mizo pui ngei dawr thei turin hnam rilru pu lian ila, a tlawm chauh umin sum bawihah awm lo ila, chu chu kan hnam tan a ṭha si a.
Sumdawngten hlawkna chauh ûm lo va hnam hmangaihna thinlung kan put a ngai a, chutiang rilru kan put chuan kan thil zawrhah a lang chhuak ngei ngei ang. Mizoram Merchant Association (MIMA) pawhin lei leh hralh chungchangah hnam rilru pu turin inzirtir uar sela; mipui lam pawhin kan Mizo pui ngei dawr zir zel ila, ram leh hnam tan hawh u i ṭangrual tlat ang u.
- Zonunsanga