Written by
Lalruatkima Renthlei

Mizo ṭawng leh film lettute

Mizo ṭawng hi a hmangtu kan tlem ngaihtuah hian a har a, a ṭawng mai ni lo, a ziah dan chungchangah phei chuan thiam inti (inti tih hi tihelna lam a ni lo)-te thu pawh a rual tak tak thei lovin ka hria.

Kei pawh hi a thiam lo ber zinga mi chu ka ni a; mahse, tun hnaia hnam dang ṭawng thiam zawkten ṭawng dang film ṭha tak tak, kan ṭawnga hmuhnawm taka min lehsak a, an ṭawngkam hman chungchangah hian sawi ve châk deuh deuh ka nei a, an leh dan hmang hi dik lo hi a awm veleh zauh zauh ni hian ka lo hria. Dik lo ti ila, dik lo chiah pawh a ni lo, an leh dik leh lutuk avanga dik lo ta zawk ṭhenkhat pawh a awm a, pahnih khat lek sawi ve ka duh a ni.

Dik si lo dik

Mizote hi chhungkhat inkoh dan bik nei kan ni a, unau sawinaah phei hi chuan ṭawng hausa an tihte ai mah hian kan nei ṭha zawk ni hian ka lo hre ṭhin a. Hei hi sapṭawnga a awm ang ang hian ṭawng lettute hian an let a, sapṭawnga a nihna

aṭanga teh chuan an let dik a; mahse, Mizo ṭawng hian a dik lo ta thung ṭhin.

Mizo mipa hian pianpui unau hmeichhe fate hi ‘tunu/ tupa’ tiin kan sawi ṭhin a; hmeichhia pawhin a pianpui mipa fate chu an ‘vahnu/ vahpa’ bawk ṭhin a. Hei hi ka hriat sual hle loh chuan sapṭawng lamah chuan vahnu chu ‘niece’ leh vahpa chu ‘nephew’ a ni a. Sapho chuan mipa pawhin ‘vah’ an nei thei tihna a ni a, an unau fate hrim hrim chu an ‘vahnu/ vahpa’ a ni tihna a ni.

Sap mipate chuan Mizo mipaten ‘tunu/ tupa’ kan neih hi an nei ve lo va, mipa pawhin ‘vahnu/ vahpa’ an nei zawk tihna a ni a, hei hi J.F. Laldailova dictionary lama a lan dan pawh a ni. Sap chuan hmeichhia pawh, mipa pawhin an unaute fate sawi nan ‘niece/ nephew’ an hman vek avang hian Mizo ṭawnga lettute hian dik thlapin ‘vahnu/ vahpa’ tiin an let ta vek a. Hei hi kan Mizo inkoh danah chuan a dik famkim lo va, mipa pawhin an farnu fate chu a ‘tu’ ni lovin a ‘vah’ ta ṭhin a, mipain ‘tu’ an neih ṭhin chu ‘vah’ an neihtir ta zawk ṭhin a ni.

Sawi tawh angin a sapṭawng lam aṭanga en chuan a dik lo miah lo va, an let dik thlap a; mahse, ṭawng lettute hian Mizo mipui en tur a ni tih hriain a dikin, sapṭawng nen en milin dik lo mah se mipa chu ‘vah’ neihtir lovin ‘tu’ neihtir sela, inlaichinna kan sawi dan hmang kan neih hi nakin zelah ṭhangthar zawkten an lo hriat loh phah palh a hlauhawm thei dawn riauin ka hria.

Unau sawina

Hetiang deuh bawk hian unau kan insawi dan pawh hi a ni tho mai. Sapho chuan pianpui unau hmeichhia chu ‘sister’ an ti vek a, pianpui mipa chu ‘brother’ a ni vek bawk. Mizo kan inkoh leh sawi danah erawh a sawitu azirin ‘laizawn, nuṭa, farnu’ tiin a awm hrang vek thung. A sawitu mipa a nih chuan a unau hmeichhia chu ‘ka farnu’ a ti ṭhin a, a sawitu hmeichhia a nih chuan a unau hmeichhia chu ‘ka laizawn/ laizawnnu’ a ti ṭhin a, a sawitu hmeichhia a nih chuan a unau mipa chu ‘ka nuta’ a ti ṭhin thung.

Sapṭawngah erawh chuan chutiang a ni lo va, mipa pawhin a pianpui unaute chu a ‘sister/ brother’ vek a, hmeichhia pawhin chuti tho. Sapṭawng aṭanga kan ṭawnga an leh hian hmeichhia hian a hmeichhiatpui, a pianpui hi an ‘unaunu’- tir fo va, mipa chu a ‘unaupa’ deuh zel bawk a. Tin, mipa pawhin a farnu chu a ‘unaunu’ ta deuh zel bawk.

Hei hi chu an let dik chiah tho va, ṭhangtharte hian kan unaute sawi nan ‘farnu, laizawn leh nuṭa’ tih hi kan hman tam tâk loh avangin hetianga inkoh/ sawi tur a ni tih hi an hre lo a ni thei mai thei a. A nawlpui pawhin kan inhrilh thar leh a ngai viauin ka hria. Mizo ṭawnga unau sawina, a sawitu chu hmeichhia nge mipa a nih awlsam taka hriat mai theihna,

ṭawng hausa zawk pawhin an neih loh kan neih hi a bo mai ang tih a hlauhawm hlein ka hria a ni.

Lawmna sawina

Ka lo ngaimawh ve ṭhin pakhat dang leh chu, Mizoten kan hman ngai loh nia ka lo hriat, sap leh hnam dangin an hman si, Mizo ṭawnga dah chhuah dan pawh dik; mah se, ni lo deuh riauva lang ṭhin hi a ni. Entirna pakhat lek lo tar lang ta ila. “Engkim vangin ka lawm e,” tih hi Mizo hian kan hmang ngai meuh lovin ka hria a; mahse, hnam dang hian an hmang nasa a nih ka ring, Mizo ṭawnga an leh film-ah hian an hmang sek mai a. An leh dan

ṭawngkam hi ka lo ngaimawh ṭhin.

Sapṭawngah chuan, ‘Thanks for everything’ tih vel a nih ka’n lo ral rin ve ngawt a. Ṭawng lettute bawk hi a tidiktu chu an ni a, ‘Thanks for everything’ tih hi a nih ngai chuan an let dik thlap a; mahse, Mizote hian an leh dan ṭawngkam tak hi kan hman ngai loh (hmang zeuh zeuh chu an awm mai thei) tak a nih avangin a awze ṭawng deuh hu hian ka hre ṭhin a, heti lo deuh hian let sela ka lo ti ṭhin. Entir nan, an lawm thu sawina azirin, “I thil min tihsak zawng zawng avangin ka lawm e,” tih te, “Min buaipuina avangin ka lawm e,” tih ang chi deuhte pawhin a theih ka ring.

Dik, ṭha leh nalh zawkin

Mizo ṭawng lama kan mi thiam zawkte hi kum lama upa leh ṭul tak tak, kan sawi film-te pawh en ngai lo leh en hman meuh lo an ni hlawmin ka ring a. Ka sawite pawh hi hetiang hian an let a ni tih hi an hre ve pha kher lo vang, an lo en chik ve phah tak mial leh a ṭha zawk an rawt chhuah theih nan ka thai ve mai a ni a.

A tira sawi angin kan ṭawng hi a har si a, ziah chhuaha leh mai hi chu a la harsa lo zawk a, film-a chhuah tur, a changtute hmui phun nena inmil tur phei chuan a harsa lehzualin a rinawm. Chutih rual chuan film lettu, sapṭawng leh Mizo

ṭawng thiam kawp tak takte hi chuan dik si, fiah si, nalh bawk sia tih dan chu an thiam em emin ka ring a ni.

Ṭawng hman dik tawk lo ka sawite hi a lettute hian min chhuahchhal let ang tih ka hlau viau mai a, kan en hnem tawh si a, ‘chumi film-ah chuan in hmang’ han tih nalh turin film hming bik sawi chhuah mai tur ka hre lo va, a hman erawh an hmang nasa viau mai.

- Lalruatkima Renthlei