Written by
- Lalduhoma
RUA LEH MAU ZIRCHIANNA
Kan CM zahawm tak hian a sorkar Flagship Programme chu ‘Mau’ ni lovin ‘Rua’ a nih zawk thu a puang ṭhin a. A sawi dan chuan, Secretary rualte nen, kan zavaiin, amah pawh telin chin ṭheuh tur a ni. “Sorkar hna ka thawk duh tawh lo, ka bang dawn tih tur khawpa hlawk leh, IAS te pawhin ban an duh phah hialna tur a nih bakah, hmarchhaka helna tihrehna tur hmanrua leh Economic Independence min petu tur a ni a ti bawk.
Kum khat chhungin a tuaiin a nu a tiat hman thu a sawi erawh hi chu a pawmawm khawp mai, a chhan chu - rua leh mau eng chi pawh hian, len lam leh san lamah kum khat chhungin an nih tur ang an nih vek vang a ni.
2. D.Brandisii leh D.Latiforus:
Min chintir a tumte chu raw chi hnih, Brandisii leh Latiforus te an ni. Phur pui tlak a ni tak meuh em tih hi, kan chîn hmain kan hriat hmasak a ṭul ang.
Brandisii hi Manipur-ah chuan Jeribam chhehvelah te a tualṭo va, Meiteiho chuan ‘Wanan’ an ti a, an changkan pui lem lo. Andaman, Myanmar leh Thailand-ah te an tualṭo bawk. Coorg District, Karnataka-ah Burma aṭanga an lakluhna a rei tawh hle a, ‘Burma Rua’ an ti mai. Chuta ṭang chuan India chhim lamah an chîng darh nual bawk.
Brandisii hi hung nei a ni a, a lian a, a ngil a, a tuai a ei tlak. Zar a ngah a, hlawi zung zung a ngai a, a rit a, thâ a heh hle. Tualṭo a nih lohna hmunah chuan natna a ngah a, enkawl ngun ngai tak a ni. Tui a pai tam a, a duap a, a ngêt zung zung a, sawngbawl (treat) a nih loh chuan kum khat a daih meuh lo. Kum 45-50 danah a tâm ve ṭhin. Thlangra, hnang, pal ban, leihlawn leh Agarbati kuangah an hmang ber.
Latiforus ve thung hi chu Taiwan, China leh Myanmar-ah an tualṭo va. A hung a lian a, raw chi-ah chuan a sang thei ber a, a châng a khat hle bawk. A tuai erawh a ei tlak vak lo a, a tâm ve ṭhin. A duap a, natna a ngah a, a tlo lo hle, sawngbawl loh chuan kum a daih lo. Thil siam nan eng company mahin an la hmang lo va, raw hriat hlawh lo tak a ni. Central sorkarin a recognised zingah pawh a tel lo. Kan C.M hian eng atan tak ti ang mawle!
Heng ruate hi hung nei chi ve ve an ni a. Hung nei lo chi, China rua ‘Maso’ an tih chu, sah a nuam a, a pung chak a, a tuai a tui bawk a, mithiamte chuan chin atan an duh zawk. Congress sorkar pawh khan Maso hi lakluh tumin hma an lo la nual tawh a ni.
Kan C.M-in a dawr ber, Monu damlo neitupa kha, Growmore Biotech neitupa Dr. Barathi hi niin a lang. Dr. Barathi hian a buaipui ber chu, Beema Bamboo an tih, tissue culture aṭanga chi dang deuh hlek an siam chhuah hi a ni zawk mah. An website-ah engkim hmuh theih a ni. Heng raw chi hnihte hi, Kerala Research Institute, Peechi-ah te, Institute of Wood Science and Technology, Bangalore-ah leh hmun dangah a chi lei tur a tam mai. (Kerala State Bamboo Mission Website en rawh). Heng Rua leh Maute hi kan CM-in a sawi anga ṭha chu ni se, India ram hi khat dul khawpin an ching daih tawh ang.
3. Department lamin an hriatpui loh Policy a ni
Ni 15.7.2019 khan, Horticulture Conference Hall-ah, CM chuan raw chi ṭha 3000 vel hardening tura phun a nih tawh thu te, sing khat dang a lo thlen leh tur thu te, maktaduai sawm vel phun tur kan mamawh thute a sawi a. July 2019 Session-ah khan, Brandizii ṭiak thla tin nuai sawm vel rawn thawn an tum thu a sawi bawk. Pu F. Lalropuia pawhin Lengte ramah kung 17000 vel an chin mek thu a sawi.
Hetih lai hian Session-a zawhna chhanna leh Zonet-in RTI hmanga a zawh chianna, Zonet News, ni 30.7.2019-in a tarlan danin, Department lam chuan tu nen mah Agreement siam a la nih loh thu te, Supplier tur pawh thlan a la nih loh thu te, a chinna hmun tur pawh thlan a la nih loh thu te, ruahmanna pawh siam a la nih loh thute leh, kuminah eng raw chi mah lakluh an la neih loh thute an sawi.
Operational Guidelines of National Bamboo Mission (revised), June, 2019 ah chuan, heng ruate hi Mizorama chin tura thlan zingah a tel lo bawk.
Flagship Programme meuh si, Official lamin an hriatpui tlat lo mai hian ngaih a ti ṭha lo a, mipui lu a tihai lo thei lo.
Eng pawh chu lo ni ta se, Sorkar Flagship Programme meuh mimalin lo buaipui tak chiam mai chu thil ni thei pawh a ni lo hrim hrim. Nakinah Department hi chin luihtirin, a chi supply-tu nih tumin kan CM ber hi a hmanhlel em ni zawk le?
Ruahmanna eng pawh hi sum tel lo chuan tihpuitlintheih a ni lo va. Kumin budget-ah hian mumal taka sum dah a ni lo va. 2018-2019 budget-a Central share Rs.18.94 crore leh State share Rs. 2.10 crore atanga hmuh pawh hman ngaihna an hriat loh vang nge, Rs. 15 crore chu tun thlengin K-Deposit-ah an la dah mai mai a ni.
4. Hlawhchhampui tawh hnu a ni:
Mizoramah hian rua leh mau tualṭo chi 25 lai kan nei sa a. Ram dang aṭanga lakluh hian natna an ngah bik a. Sik leh sa, mihring leh nungchate a nghawng theih dan turte pawh zir chiang lovin, MNF sokar hmasa khan ram dang aṭangin chi hrang hrang sawm lai an lo lalut tawh a.
Kum 2006 khan, Himachal Pradesh aṭangin Masso mau/rua 28000 lai lalutin, Hectare 150-a zauah chintir a ni a, 63 chauh an dam khawchhuak a, kum 2007 khan, 22,000 an la lut leh a, 5750 chauh an dam khawchhuak a. CAG Report-ah pawh sum tam tak a luanral thu tarlan a ni. (TDF 15, July, 2019).
BAFFACOS hnuaiah khan, Link Road, Nursery, Bamboo Bazar, Bamboo Technology Park, Common Facility Centre, Show Room, Post Harvest Storage Centre, Treatment Plant, Wholesale Market 5, Retail Outlet 4 leh Bamboo Processing Unit 15 din a ni a. Heng hi hlawhtling pakhat mah a awm lo. Tun thlengin hemi chungchangah hian CAG Report chinfel loh a la tam mai.
Heng sulhnu hlui aṭang ringawt pawh hian, hruaituin mumang rama min hruai chuan, hlawhchhamna mai a ni tih a chiang tawk tawh hle a ni.
Kan CM hian an sorkar hmasak lai khan, India rama Bamboo Museum lian ber min hnutchhiah tawh kha a ni a. Venus Bamboo neitupa K.K. Shah-a nen inthurualin, Sairangah mau sawngbawlna hmun an din a. Agreement-in a phut aia tam daih K.K. Shah-a hi sum pek a ni a - BDA aṭangin Rs. 374 lakhs, ZIDCO aṭangin Rs. 280 lakhs, MIP aṭangin Rs. 50 lakhs te pek a ni. Thil fel lo tak a awm nia a lan avangin, Inquiry Commission (Pu Rualzakhuma, IAS leh Pu K Lalchhunga, IPS) dinin, report phek 256 laia chhah an thehlut a. Khatih laia Industry Minister Pu K Thangzuala kha Kolkata-ah kalin an hmunpui a zuk tlawh a, thawhpui tlak an ni lo tih a hmu a. Mahse, amah zawk kha Committee aṭangin paih a ni ta hlauh thung a ni. Engmah thawh chhuah nei lovin hluihlawn a ni leh ta nghal mai a nih kha. Venus Bamboo hian sum a puk leh electric bill leh chhiahte la rulh loh Rs. 1065 lakhs a la nei reng bawk. Hemi avang hian kan C.M leh K.K Shah-a teho hian case tenau lo tak an la awrh reng a ni. MNF sorkar loh laia bibo vang vang a, Court pawha inlan ṭha duh ngai lo K.K. Shah-a chu tunah chuan ngampa takin a rawn inlar leh ta a, eng tak chu thleng leh ang maw?
Ni 21.6.2019 a Session-a ka zawhna chhannaah chuan, rua leh mau chinna hmun hi 38601 Ha zeta zau kan lo nei reng mai a lo ni a. Mizoram puma rua leh mau aṭanga sorkarin a hlawkna a tel tawh erawh chu Rs.24,000/- chauh zu nia. Chu chu Sakawrhmuituai Plantation aṭanga mau pum 800 an hralhna man a ni. Heti khawpa kan atchilh, sum nuai za tam senna aṭanga kan lakluh tawh chu Grade IV thla khat hlawh zat lek a la ni si a nih chu!!!
5. Ruahmanna fel a awm lo:
Thil eng pawh ching dawn ila, a Market kan chian phawt a ngai a. Rua leh Mau pawh hi kan hralhna tur a zirin, eng chi nge chin tur kan chiang phawt tur a ni. Chumi hnuah a enkawl dan te, a tuai sawngbawl dan te, Transportation te ruahmansa vek a ngaih bakah, a leitu turin a duh anga siamchhuah tur a ni ang. Export tur phei chuan International Certification neihte a ngai a ni. "Kung khat pawh pa pathum zawn tham" a nih phei chuan a hautak hle dawn a. Ropeway a ngaih dawn thute kan ngaihthla a, tuna eichawp dap mekte chintir ngawt chi niin a lang lo.
Mau hi sorkar leh chhungkaw tam takin kan lo hlawhchhampui tawh hnu a ni a. Israel Serthlum te, Aloe-Vera te, Jathropha te, Red Oil Palm etc te pawh chhungkaw tam tak BPL-a siamtu an lo ni tawh a. "A sawi leh tur pawh dawt bawk" tih hi a hun ta e. An sawimawi apiang hi hlauh nachang hria ila, kan tifuh zawkin a rinawm.
6. Kan ram Rua leh Mau zawk hi le!:-
Khuanu min pek mahni ta hmusit a, ram dang thil ngaihsan inzirtir hi sual a tling. Kan rama tualṭo Mautak (Melocanna Baccifera) te, Rawthing (Bambusa Tulda) te, Rawnâl (D. Longispathus) te hi an tha em em vek a. Heng hmang hian Mutha Industry, Tripura chuan Bamboowood etc. te a siam a, Airport hrang hrangah chhuat leh banga hman tur an supply reng a, tunah hian kum 3 daih supply order an nei mek a ni.
Kan bul lawk Guwahati-ah Cane and Bamboo Technology Centre a awm a. Tripura hian Nanjing University, China-ah Mau tam tak a thawn lut ṭhin a, Kerala-in Bamboo Mission changtlung tak an nei bawk. Khawvela paper siamtu ṭha ber, currency note thlenga siam thiam Finland Company pawhin Kolkata-ah office an nei a. Mau aṭanga Tooth Brush siamtu Rialto, Chennai te, Bamboo India, Pune te pawh an awm bawk. Mau ṭang leh a lêr hman tlak loh te hi Cement Factory-ho hian fuel atan an duh em em bawk. Khawvela Company lar ber ber, heng - Walmart, Homedepot, IKEA, Bamcore, B&Q, P&G, Unilever leh Haffee te hian Delhi leh a chheh velah Sourcing office an nei vek a, an hnen atang hian hriattur leh zirtur tam tak kan nei ang. China hian Domestic Bamboo Sector-atangin kum khatah US Dollar 19.5 Billion man an siam chhuak a, mihring Maktaduai 7.75 laiin eizawn nan an hmang a. India-ah pawh hian mi Maktaduai 8.6 laiin eizawn nan an hmang bawk.
Heng kan ram Rua leh Maute hmang hian Processing Unit tê deuh aṭanga Chipping Plant leh Pulp and Paper Industry thlengin din kan tum tur a ni zawk dawn lawm ni? Chu chuan eizawna tam tak min pe ang a, Bana Kaih (Hand Holding) policy hmangin sorkarin eizawn nana hmangtute chu pui bawk se la. Mutha Industry, Tripura hi chhungkaw zanga velin eizawn nan an hmang mek a. Rua leh Mau hi Kg-ah Rs 3-in an la a ni. A tlangpuiin Mau tak hi Kg5- Kg10 a rit a ni a, rua hi Kg 20-Kg 35 vela rit a ni. Mau huan siamtute tan cheng nuai tel lakluh a har lo ang. Vaihoin kan ram mau an tawlh chhuah reng hi kan tihtawp vat a hun ta hle a ni.
Kan ram lui chhim luang leh hmar luangte, KMTTP kawngpui leh Railway hmangin ram dangah thawnchhuah a har lo. India hian kumtin Unbleached paper Dollar Maktaduai tam tak man a lalut reng a. Intodelh tumin National Bamboo Mission dinin, State/UT 32 te chu Bamboo Felling and Transit Rules hnuaiah exemption a pe nghe nghe a ni
7. Tlangkawmna:
Ram dang rua lakluh a, a chi supply tu nih duh vanga phili chung lovin, kan rama tualto rua leh maute ngei hi i hmang tangkai ang u. IAS ten ban phah nan em an hmang lo a nih pawhin, kuttuma eizawng mi tam takte tan malsawmnna a ni ngei ang.