Written by
C. Lalrinchhunga Advocate

DISTRICT COUNCIL vs STATE SAWRKAR Chakma District Council hi Mizoram Sawrkar ṭhiah theih a ni em?

Central YMA General Conference chuan Ram leh Hnam Humhalh kum puan atan a pawm rualin Rorel Inkhawm pawhin “Dan lova din Chakma Autonomous District Council dan anga ṭhiah a nih theih nan hma lak ni rawh se” tiin a rel bawk a ni. Hei hi kan tunlai boruak nen pawh a inmil hle mai! Eng tiangin nge hma kan lak ang tih chu kan hruaitu thlan tharte kutah a innghat ve ta thung a ni.

Chakma District Council hi mi ṭhenkhat chuan kan ngaimawhna a rei tawh a, mahse Political party ṭhenkhat erawh chuan an ‘vote bank’ atan siam an tum ṭang ṭang thung. Nakkum maiah kan inthlan dawn avangin politics a inchirh theh nan leh hamṭhatna lak tumin Party workers ṭhenkhat chuan ṭan an la nasa tawh a ni. CADC lo din danah hian dik lo zawng a awm ngei niin alang a, chutih rual erawh chuan tun hun atan hi chuan “Tunge dik lo?” tia zawng buai mai mai lova kan ṭanrual a ngai. Thuziaktu ṭhenkhat chuan dan piah lamah huai tak takin an rinthu leh mithiam, dan lama hriatna nei lem lote thuziak aṭangin “CADC siam dawn hian Mizo mipuite min rawn lova, chuvangin dan lova siam a ni” tiin ti ti thiam tak takin an lo vawrh darh ve chamchi bawk a ni.

District Council siam theitu: Mi tam tak ngaihdan chuan District Council hi central sawrkar thuneihna ni turah kan ngai a, kei pawh chu chu ka ngaihdan ṭhin ve tho a ni. Mahse, Sixth Schedule ngun taka han chhiar erawh chuan dan siamṭhat (amendment) chungchang chu central thuneihna a ni ngei a, chutih rualin, he dan hian District Council administration chungchang bikah chuan state sawrkar thuneihnaah zau tak a pe thung a ni. Chuvangin, District Council ṭhiat a siam belh theitu chu state sawrkar a lo ni reng si a! Central thuneihna nia ngaih theihna lai awm chu Sixth Schedule hi Constitution a peng pakhat a ni miau va, chumi han tihdanglam chu Parliament thuneihna ni awm tak chu a ni ve reng a ni.

District council siam belh/ paih (exclude)/ chhunfin (unite)/ area tih danglam a awm a nih pawhin Dan siamṭhat (amendment) a kawk lova, chutiangin Parliament pawhin a rawn tihdanglam (amend) pawhin Article 368 hnuaia Constitution Amendment a ngaih tur a ni lo tih Para 21-ah hian hetiang hian a lo awm (2) No such law as is mentioned in sub-paragraph (1) of this paragraph shall be deemed to be an amendment of this Constitution for the purposes of article 368.

Kan hriat tawh angin NE India tlang mite inrelbawlna hran an neih theihna tur hian Sixth Schedule kan tih fo hi Constitution-ah hian dah a ni a, he Sixth Schedule hnuaiah hian Regional Council-te leh District Council siam dan tur leh inrelbawlna chungchangte dah a ni. He danah hian District Council siam nuai bo, siam belh, area tih danglam chungchanga state thuneihna SIXTH SCHEDULE Para 1(3) ah hetiang hian kan hmu;

(3) The Governor may, by public notification,

(a) include any area in 3[any of the Parts] of the said table,

(b) exclude any area from 3[any of the Parts] of the said table,

(c) create a new autonomous district,

(d) increase the area of any autonomous district,

(e) diminish the area of any autonomous district,

(f) unite two or more autonomous districts or parts thereof so as to form one autonomous district,

5[(ff) alter the name of any autonomous district,]

(g) define the boundaries of any autonomous district:

Provided that no order shall be made by the Governor under clauses (c), (d), (e) and (f) of this sub-paragraph except after consideration of the report of a Commission appointed under sub-paragraph (1) of paragraph 14 of this Schedule.

“Provided that” tih zawha kan hmuh chu Clause (c), (d), (e) and (f) bikah khian Commission ngaihdan la hmasa lo chuan eng thutlukna mah siam tur a ni lo tih a ni. Commission chungchang hi Para 14-ah kan hmu a, chumi ang chuan Governor khan District Council-te inrelbawl dan chungchang enfiah turin Commission a din hmasa ang a, Commission report ang chuan an inrelbawlna leh siam belh/ ṭhiah chungchangah thutlukna a siam chauh tur a ni. District Council lo awm tawh sa emaw mipui chengte rawn tur a ni tih lam erawh chu kan hmu lo a ni. Governor thuneihna hi amaha a hman theih a ni lova, State Council of Minister-te thurawn/ rawtna anga che mai tur a ni tih chu sawi ngai lovah dah ila a ṭha awm e.

District Council siam dan: Khatih hun lai khan Assam sawrkar hnuaia awm kan la nih avangin thuneihna pumhlum neitu chu Assam sawrkar a ni tih kan hriat a ṭha awm e. District Council kan nih lai khan Lai leh Mara khan Regional Council an lo nei tawh sa a, Union Territory (UT) kan nih rual khan District Council-ah hlan kai an ni ve nghal a nih kha. Mahse khatih laia la awm miah lo Chakma Autonomous District Council (CADC) kha a lo piang ve ta nawlh mai a ni. Politician-te leh chinchang hre deuhte thu hla aṭanga a lan dan chuan CADC siam dawn khan Mizo mipuite emaw District Council an rawn lo tih an sawi fo a, hei hi ka bangbo deuh!

Thil awmzia nia lang chu Assam Governor khan Para 14, Sixth Schedule-in a phut angin CADC siam dawn khan Commission hi Governor-in a din(create) hmasa tur a ni. Chu Commission rawtna ang chuan Chakma Autonomous District Council (CADC) kha an siam tur a ni a, mahse chutiang engmah awm lovin CADC kha an siam ta thut mai ni awm a ni. Chutiang a nih chuan kan sawi dan hmangah hian Mizo mipuite remtihna la hmasa lovin tih ṭawngkam hi hmang tawh lo ila, Commission din hmasa lovin tiin sawi ta zawk ila a dik zawk a, Mizo mipui emaw Mizo District Council rawn tur tih chu danah a awm lo a ni. A awmzia chu Assam Governor khan Para 14, Sixth Schedule of the Constitution of India kalhin CADC hi an siam tihna a ni.

Tun laia social media lama kan hmuh, PC Sawrkar laia CADC ṭhiat tura an hmalakna MNF lam ten an lo dodal tih chungchang te, Assembly House-ah CADC ṭhiat tura Resolution MNF leh Congress sawrkar inṭawm khan an dodal tih chungchang hi chu sawi ka tum lova, Chakma-te hlawkpui ber leh vulh liantu chu Congress Party nia mi ṭhenkhatten an hriat thute leh tun hnaia media hmanga Political Party-te inpuhmawhna awmte sawi teh duah lo ila a ṭha awm e. CYMA-te hmalakna thlawpin Politics aṭanga kan tih dik zan lohte leh tih tur kan tih tak lohte dah ṭha a, in sawisel tawn lovin CADC chungchanga Mizote himna ber tur ngaihtuah a ṭan tlan hi a pawimawh tawh zawk a ni.

CADC ṭhiah kan duh chhan: Chakma-te hi hun rei tak Mizoramah an lo khawsa ve tawh a, harsatna hrang hrang min siam nasa a, kan Missionary an that a, an pawngsual a, tun hnaiah phei chuan media hmangin Mizote min bei hle a, keini aiin an tlan chhak zawk hial niin alang. Anmahni hnawk kan tih vang hrim hrim ni lovin Mizote min endan leh inlak hran tum ang zia zanga an che hi Mizote hian kan duh lo a ni. Kan hriat angin CYMA Conference-ah CADC ṭhiat tura dan anga hma lak an rel a, hei pawh hi hmasawna kawng khat chu a va ni em! “A hmuna sawi fel nghal” tihte nen chuan inchangkan hleih tak a ni tawh! Hetiang bawk hian ruihhlo do, nungcha humhalh etc. ah te hian ti thei ila. Dan anga CADC ṭhiat tura hma lak kan tum a nih chuan kawng thui tak zawh tur kan nei dawn a ni. CADC bikah phei hi chuan tharum thawhna ang chi reng reng chi dah bo hmak a finthlak ang a, dan hnuaiah dan angin, CYMA Conference-in a lo rel tawh angin kan ti tur a ni ang.

Tharum thawhna a thleng a nih chuan nghawng ṭha lo tak a nei thei ang a, UT hial pawh kan nawr chhuahpui ang tih a hlauhawm hle. Constitution of India kan en chuan State/ UT thar siam chu central sawrkar thuneihna liau liau a ni si a.

CADC area hi tun hma chuan kan unaute- Pang, Bawm etc. Lalna ram ṭhin niin an sawi a, tun thleng hian an awm tamna ber a ni. Chung kan unaute chu Chakma-te awpbehna hnuaiah an kun a, an thlavang hauh pawh kan tih tur niin alang. Eng vang pawha CADC hi kan ṭhiat thei lo a nih hlauh chuan Sixth Schedule para 1(3)(c) in thuneihna State sawrkar a pek ang khian helaia awm, Mizo hnahthlak hnam hrang hrang chengte tan hian District Council hi kan siam sak ve ngei tur niin ka ngai tlat a ni.

Court-a case kal chi a ni em?: Mithiam ṭhenkhat chuan PIL theh luh a, CADC ṭhiahtir an sawi mawi a, mahse a chi meuh emaw chu! Court a thubuai kan thehluh dawn hian kan hriat hmasak tur chu thubuai reng reng hi thehluh hun chhung limitation period a awm vek a, chumi chungchangah chuan The Indian Limitation Act, 1963 hman a ni. Ni khat leka i thubuai theh luh kha i tlai palh a nih pawhin danin a phut anga i sawifiah a ngai a, i sawifiah theih loh chuan i thubuai kha ngaihtuah theih a ni lova, hnawl nghal tur a ni. CADC pawh hi mumal takin harsatna tawk miah lovin kum 45 ngawt an lo function ve tawh a, sawrkar pawhin a enkawl nan sum tam tham tak a lo seng tawh bawk si a, chuvangin dan lova din nimahsela Court aṭanga ṭhiah chu a harsa viau turah ka ngai a ni.

Dan aṭanga ṭhiah theih a nih leh nih loh chungchang piah lamah hian a hun a reikhua tawh lutuk pawh hian a ti huphurhawm. Supreme Court lamte kan rilruk a nih phei chuan hnehna chan ngeina tur Ukil ṭha leh lar kan duh chuan cheng nuai tam tak kan seng bawk dawn. Ukil-te hian vawi khat Court inlanah Rs 25,00,000/- te, minute 5 zela 2,00,000/- hlawhte an ni a, a lo thlawnin nuai tam tak kan seng ang tihte pawh a hlauhawm hle.

Dan anga hmalakna kawng dang: CADC ṭhiat turin court lam aṭanga harsatna kan tawk a nih chuan kan ngawi mai tur em ni ang? A chunga Sixth Schedule Para 1(3) khi chhiar ila kan hmalak theihna leh state thuneihna chu chu kan hre thei ang a, hetiang hian chiang zawkin i han sawifiah dawn teh ang;

1) CADC hi Sixth Schedule Part III

aṭang hian paih theih a ni: Para 1(3)(b) kan en chuan ‘exclude any area from any of the Parts of the said table’ tih kan hmu. Interprete dan a inang lo thei ang a, ka ngaihdan chuan CADC huam chin (area) hi Part III (Table) of Sixth Schedule aṭang hian kan paih ang a, Chak

ma District Council hi a tawp a ni mai!

2) District Council kan siam belh thei: Para 1(3)(c) ah chuan “create a new autonomous district” tih kan hmu. Saphovin India ram an awp laia an Policy ‘Dive and Rule’ ang deuh khan CADC huam chhungah hian Mizo hnahthlak tam tak an awm a, kan sawi tak ang khan heng Mizo hnahthlak leh hnamdang awmte tan hian a hrang hlakin District Council siam belh thei a ni. A hma lama kan hma laknate hi awmzia a nei lo a nih chuan hei hi hmanraw ṭangkai tak a ni ngei ang.

3) A area kan tite thei: Para 1(3)(e) kan en chuan hetiang hian kan hmu “diminish the area of any autonomous district” CADC area hi Mizoram sawrkar hian a duh phawt chuan a sawr zim thei a, a tilian thei bawk a ni. Chuvangin, Chakma hlawmna bik chauh hi an area-ah kan dah thei a ni.

4) Kan khai khawm (unite) thei: Para 1(3)(f) kan en chuan hetiang hian kan hmu “unite two or more autonomous districts or parts thereof so as to form one autonomous district” A bul a awm, Lai Automous District Council nen hmun khatah dah theih a ni a, a huam chhungah kan dah daih thei bawk a ni. Lai hi kan unaute an ni a, an awpna hnuaiah hian Chakma-te hi awm ta daih sela a ṭha viau mai thei. Tin, Para 1(3)(ff) ah “alter the name of any autonomous district” A hminga Chakma Autonomous District Council tih hi paih ila, hmun hming, khaw hming chawiin emaw dah daih theih a ni bawk. A hming thlak hian chibinga neitu nia inhriatna a tibo theiin a rinawm.

Union is strength (ṭanrual hi chakna a ni): Tun hnaiah hian District Council chunga mi ṭhenkhatten Mizoram ṭhen darh zawnga District Council-te inthuruala UT/State hran nawr tur ang rengin movement a awm tih kan hria a, hei hi kan tih tawp vat a ṭha hle mai! District Council kan neih avanga hetiang rilru hi a awm dawn a nih chuan kan sawi tak Sixth Schedule a state sawrkar thuneihna hmangn hian enge maw chu tih vat a finthlak mai thei. Kan ṭanrual chuan kan dingchhuak ang a, kan inpum khat theih loh chuan ṭhen darh kan ni dawn a ni.

Kan sawi tak ang khan court case a kal tur chuan dan lamah harsatna nasa tak kan tawk ang a, sum tam tak kan seng ang a, chakna chance a ṭha lem lo viau bawk si. Awlsam zawka hma kan lak theih nan chuan Sixth Schedule-in Mizoram sawrkar kuta thuneihna a pek hi zirchiang ila, court kal ngai miah lovin thil tam tak kan ti thei. Court-in a tih theih aia nasa kan ti thei zawk niin alang. Tun maiah hma kan la thei lo a nih pawhin nakumah inthlan hma chhawn tur kan ni a, “Kan ti ang” ti satliah lova, “Ellection Manifesto” a CADC ṭhiah emaw tihdanglam tih nei ngei political party kan thlang mai tur a ni. Technical course a kan quota min chuhpui tih leh Chakma MLA candidate a neih loh tihte hi chu a theuneu em mai, dah ṭha daih ang u.

District Council an nei a, Mizoramah an awm a, India khua leh tui an nih si chuan, dan anga an chanvo hi chu kan dan theih pawh a ni lova, pek hi kan bat zawk a ni; kan chanvo ang hi kan chantir ve tur a ni. Khua leh tui an nihna anga an chanvo kan pek loh hian keimahni tan harsatna kan in siam thei zawk tihte pawh hi ngaihtuah tel a ṭha.

Tun hnaia Technical Course zing tur thlan chungchangah khan kan hre thei, tam tak chuan dan leh kawhtu kan Police-te kan dem a, dan lek kawh duh lo ta se, a tuartu tur an ni tih chu kan hriatpui duh lo. Kha movement pawh kha a rei lem lo nangin zirlaite leh Mizoram Police-te inkar buaina angin kan chhuah ṭep zawng a nih kha! An chanvo hrek leh awp bet zawnga kan tih phawt chuan court an kal apiangin a chak lo zawkah kan ṭang zel dawn a, mipuiin kan tuar lovang a, sawrkar leh official-ten an tuar daih zel ang a, a tawpah chuan sawrkar leh official-te hian Mizo aiin Chakma an duhsak hun pawh hi a thleng daih thei.

- C. Lalrinchhunga Advocate