Written by
R.Lalhmangaihsanga Shalom Study Centre lalhmangaihsangarenthlei@gmail.com Contact:9774379208

KHUAREI SULHNU LEH KEIMAH

'Khuarei Sulhnu' tih lehkhabu hi Pu Bualhranga ziak niin kum 2020 khan tihchhuah a ni a, copy 2000 lai siam niin Gilzom Offset, Aizawlah chhut a ni. Khurei Sulhnu hi lehkhabu chhah ṭha tak a ni a, thuhmahruaite, a zawnawlna leh a chhung thu zawng zawng nen phei chuan phek 900 chuang a ni. A thuhmahruai ziaktu Pu R. Lalrawna hian lehkhabu chanchin hi tawikim leh chhiar châkawm takin a rawn ziak a, thuhmahruai han chhiar aṭang ringawt pawh hian he lehkhabu hi chhiar a châkawm nghal at mai a ni. Lehkhabu hi thumahruai telin bung 48-ah ṭhen a ni. Pu Bualhranga hian a chanchin a chin chhuakin, a pian leh murna te, lehkha a zir dan te, ram leh hnam hmangaih avanga eizawnna hna ṭha tak kalsana an ram mut dan te, ram mutna aṭanga a lo haw hnua ei zawnna bul a ṭan dan te, politics a luhchilh leh dan bakah khawtlang siamṭhat hna a thawh dante a ziak a ni. He lehkha hlutna riau chu a ziaktu hian a chet ṭhatna lai chauh ziak lova a chhe lai leh a kilkhawr ber thlenga zep awm hauh lova a ziak hi a ni. Harsatna tam tak karah theihtawp chhuaha amah lo enkawltu a nu Lalzingi leh a pa Bawma te leh an chhungkaw tuamhlawmtu, a nupuia nu leh pa te - Lianchhungi leh Hauva te hriatreng nan a hlan a ni.

Lehkhabu thlirna hi chipchiar takin kan nei dawn lo va, he lehkhabu ka ngaihpawimawh lai laite ka rawn thurchhuak dawn a ni. Pu Bualhranga chanchin aṭanga thil pawimawh tak mai chu an chhungkaw inenkawlna leh kaihhruaina hi a ni. Chhungkaw taima leh hnathawk nasa a ni tih a lanna chu kum tinin lo ṭin 8-10 hmun vel an nei ṭhin. An khamkhawp buh an thar mai bakah hralh tham an thar ziah bawk. A pain a fapa a enkawl dan leh hnathawh a zirtir dan hi tunlai nu leh pa tam takin kan entawn atan a ṭha hle mai. Nu leh pa ṭhenkhat chuan kan fate kan hmangaih luatah kan enkawl khawlo zo mai dawn, mahni fate hnathawh zirtira kaihhruai tum lovin mahnia engkim tiha fate hah leh hrehawm tawrh phal lovin nuamsa takin kan siam a, mahnia thil tih nachang hre lo leh thil tih thiam nei mang lo nula leh tlangval an tam ta hle. Pu Bualhranga pain a fapa hnathawh a zirtir a, a kaihhruai ang hian nu leh pate hian kan fate hi hnathawh zirtirin kaihhruai nachang hria ila a duhawm hle mai. (Phek 44-45). Aizawl pa hausa Pu Hauva'n a fate a enkawl dan mawlh mai hi tunlai Mizo chhungkaw inenkawlnaah hian entawn tlak a va ni em! A fate zing thawh tlaia phal ngai lo, zing dar 5 velah kai thoin, a ṭul ang hna thawk turin a tur nghal bawk ṭhin. Ṭhalai hnathawh nachang hre lo leh hna duha dila mahni hna ber pawh thawk ṭha leh peih lo, midangte tana harsatna thlentu hi kan tam hle awm asin le! Hnathawh hi chhungkua aṭanga kan inzirtir uar a ṭul hle mai.(Phek 535)

Zirna chungchangah an zirtirtupa H.W. Carter-a chanchin hi a ngaihnawmin, kan ram zirna enkawltute tan hian entawntlak a va ni teh lul em! Pu Carter-a'n zirna a kalpui dan leh zirtirtu a duhtuizia te, an zirna ṭhatziate an zirlai chher chhuahte aṭangin a hriat theih a ni. Zirtirtu ropui Pu Carter-a enkawlna hnuaia kum hnih chhung lek a awm chu a nun siamtu leh a hun hman dan ṭangkai ber ber a nih thu a sawi hian zirtirtu dinhmun pawimawhzia a tarlang chiang hle. (Phek31)Kan zirlaite hian kan nun aṭang hian eng ang thil ṭha hi nge an nun kaihruaitu atan hian an zirchhuah ve ṭhin ang le tih hi zirtirtuten inenlet nan hmang thei ila a duhawm hle mai. Zirtirtu ni ve si, mahni hna ngei pawh thawk peih lova aikal la leh aikal pawh la chuang bawk si lo, thawk ṭha peih si lo leh mahni hnathawhna hmuna awm peih lova hmun nuam zawka awm bo tlat, engtik lai pawha thawhpuite thawh kep ngai reng (Attach) hote avanga kan ram zirna chhiat nasat tawhzia leh, naupang zirtirna ṭha dawn loh vanga beidawnga zirna tawpsan tate leh, an zir zelna kawnga harsatna tawk mekte nun han hmuh hian kan eizawnna hna zah leh theihtawp chhuaha thawh a ṭulzia hi zirtirtute hian i hre thar leh ang u. Zirtirtute Nia zirtirtute zahna leh an dinhmun pawimawhzia kan ram leh hnam innghahna zirlaite enkawltu an nihzia kan hriatchian ang bawk hian, zirtirtu lâkna leh enkawl zuinaah pawh hian duhtui zel ila chuan, vawiina kan ram zirnaa harsatna kan tawh tam tak hi chu kan pumpelh ngei ang le. He lehkhabu ziaktu nun aṭang hian zirna innenkawlna ṭha pawimawhzia te, zirtirtu ṭha pawimawhzia leh amah ngei pawh zirtirtu ṭha tak a nihzia chiang takin kan hmu a ni. (Phek 76-77)

He lehkhabu ziaktu hi kum 1966 March ni l-a Pu Laldenga hova Mizo National Front-in Mizoram Independence an puan laia a khaipate zinga mi a ni. (Phek91-92) Mizoramin zalenna a sualna kawnga tihtakzeta an beih dan te, zalenna sualtute zinga harsatna lo thlen dan te, rilru na beidawng taka ram mutna aṭanga a lo haw chhante pawh a tarlang a ni. He lehkhabuah hian Mizoram zalenna tura theihtawp chhuaha beitu ṭhenkhat beidawnga an lo haw dante leh, Mizoram Independence sualna a hlawhchham chhan bulpui ber nia a hriat pawh chiang takin a ziak a ni. Mizoram Independence sualtute zinga a khaipa, an thluak burte thluak zinga miin a tawnhriat a ziak hi zirlai mai bakah politics tuipuite tan chuan he lehkhabu hi chhiar ngei ngei chi a ni.

Serchhhip bial aṭanga PC party ticket-in MLA atan thlan tlin a ni a, MLA a nih chhung hian nun kaihruaitu fel tak neia thil ti a nih avangin amah thlang tlingtute ngei lawm pawh a hlawh lo a ni. “Mahni hmasialna politics chhangchhe deuha inhman hi ka thiam lo a ni lo a, a tih dan ka hre lo pawha ni lo. Ka tum lovin ka duh lo hrim hrim zâwk a ni,” a ti a ni. (386-387) MLA kum 5 a nih chhungin TA/DA leh Medical bill vawi khat mah a la duh lo a ni. A lak duh loh chhan pawh chiang takin a ziak bawk. (Phek373-374)MLA Pension a lak loh chhan a sawite hian ram leh hman hmangaihtu dik tak a nihzia a tilang chiang khawp mai. (Phek 695-699) Tunlai kan ram dinhmun han ngaihtuah hi chuan Pu Bualhranga anga nun kaihruaitu nei ṭha MLA hi Constituency tin hian han nei ta ila chu kan ram hian hma a va han sawn dawn tak em! Pu Bualhranga'n rinawm taka kum 8 chhung an hnung a lo zui ve ve tawh ṭhin Mizoram Chief Minister Brig. T.Sailo (Pu Ṭhenphunga) leh Pu Laldenga te nun a khaikhinna pawh hi a ngaihnawm a ni mai lo, a bengvarthlak hle. (391-395)

He lehkhabua thil pawimawh tak chu kan ram leh hnam tichhetu eirukna (Corruption)chungchang a sawina leh chumi dona kawnga an hmalakna hi a ni. Pu Bualhranga hian eirukna hi hmui chauhin a haw ve lo va, thiltihin a lantir ṭhin. A eizawnna kawngah pawh mi tam takin kan hnar phal loh tur sum thianghlim lo awlsam taka hmuh maina tur thlêmna pawh a tawk ṭhin. Mahse, chu'ng thlêmnate chuan a tinghing eih lo a ni. Mizorama eiruk dona kawnga hmalakna lian Íeh thawm ring ber, chutih laia kan Chief Minister Pu Lalthanhawla eirua puhna chhui chiang tura ngenna India rama Court sang ber Supreme Court-a PIL an thehluh thu leh, hemi kawnga an hmalak chhoh dan mawlh mai hi he lehkhabu tingaihnawmtu a ni. PIL thehlut tura a tira hmalatu mi 10 chuang ni kha a tawp thleng ngam chu Rev. Dr. Zairema leh amah chauh an nih tâk thu a sawite hian ngaihtuah a van tithui tak em! (Phek452-479)

Khuarei Sulhnu hi mi tin mil lehkhabu a ni. Nu leh pate tan chhungkua leh fanau enkawlna kawngah te, ni tin ei bar zawnna kawngah te, ram inrelbawlna politics tuipuitu - politician tan te, eiruk dona kawnga hma la mektute tan leh, Mizo hnam Movement hrechiang duh tan pawh he lehkhabu hi lehkhabu ṭangkai leh nun kaihruaitu dik leh ṭha nei tura min ṭanpui thei lehkhabu hlu a va ni em! A bik takin zirlai tan phei chuan he lehkhabu hi chhiar ngei ngei chi a ni.

- R.Lalhmangaihsanga Shalom Study Centre lalhmangaihsangarenthlei@gmail.com Contact:9774379208