Written by
- R.Lalfakawma
Seling

BLACK LIVES MATTERS

Hmanni lawkah khawvel ram ropui ber nia kan hriat USA-ah chuan mi hang pakhat thihna avangin buai namenin an buai a. Covid 19 hripui meuh pawh hlau lo khawpin lungawilohna an lantir a, an buai mup mup mai. 
Mizoramah pawh kum 1994 khan vai nen kan intithiam lo chiam tawh a; vai dawr suasamin ṭhenkhat chuan kan lo pu sum tel tawk a. Kristian ram tih atan a mawi lo tiin kan kimki chawih chawih chawih a; a hnam ang pawhin kan insit a, ‘hnam mawl zia’ ti tawk lah bang lo. 

Khawvel hnam ropui leh hausa USA-ah meuh pawh buaina karah chuan dawr rawk leh insuasam an bang chuang lo. Party politics rimchhe tak kan hmu ve bawk a, buaina nghawng chhuah hi a va ṭha lo ṭhin em! 

USA-a mi hang pakhat thihna chuan England ram thleng thlenga nghawng neiin an Football League ropui ber Premier League kheltute chuan an kawr hnungah 'Mi dum nunna a hlu' tih thu an ziak hlawm a. English club hlun pakhat Burnley stadium chungah chuan thlawhna te chi hian 'Mi ngo nunna hi a hlu... Burnley' tih thuziak an lo hnuk phe vat vat thung lawi a. Thil ṭha tak kan kalpui rual hian ṭhenkhat mit timimtu a ni ve thei reng tih a chiang. 

Anni mai a ni lo, khawvel ram hrang hrang­ah hian chi in­thliarna rawng kai hi tihlan a ni fo va, duh lo sa teh mah se khawi ram mahin chi inthliar total prohibition an kalpui hlawhtling thei bik lo chu a nih hi. 

Hnam/ chi bing rilru putna thinlung hi hnam tin hian kan nei vek a, kan tihlan dan erawh a inang lo. Ṭhenkhat chuan thu leh hla hmangin ṭhahnemngaihna thu an au chhuahpui a, ṭhenkhatin politics dawhsan chu chi bing vulh len nan hman an duh bawk a, ṭhenkhat lahin tharum thawh an hnial hek lo. African American-ten kum 1960 chhova  “A dum hi a mawi a ni” tih thupui hlapuia an neih chhoh mup mup lai te khan an chi bil vawn nun leh 
ṭhanlenna lam mawlh a ni an buaipui ni. 

Vun var, vun dum, vun sen leh vun engho zawng zawngte hian chi bing anga hnam ropui nih chu kan duh ṭheuh a; hnam tlem leh chak lo zawk apiang hian lantir dan kan thiam lo deuh mai niin a lang.

Keini Mizote pawh hi a hnam anga inphuar khawm kan mamawh tehlul nen chi bing anga inlak hran duh tawk te kan awm tlat ṭhin a, hma kan sawn theih loh phah viau. He ti kan ni chung hian theih chu ni se kan chhehvela hnam hrang hrangte hi awp beh vek kan hreh hauh lo vang. 

Hnam ropui leh hlun zinga a langsar ber nih chu kan duhthusam a ni a; mahse, kan dinhmunin a zir loh avanga tum ta lo mai pawh kan ni ang chu.  

Kan chhehvela hnam chekhnawk zawk kan ngaih theih loh dan te; kristian sakhua ni lo sakhaw dang betute laka kan rilru puthmang te ngaihtuah hian hnam ropui zawk ni ila tawrh­hlelhawm tak tur kan ni. 

Insuihkhawm leh ṭanho thiam lo tak chung hian hnam feeling erawh kan nei ṭha phian lawi a. Eng emaw hlekah hnam rilru kan chawk tho va, hma kan la chiam a; a tawpna leh thu kal zel erawh kan ngaihtuah zui leh chuang hlei law. Fuihpawrh nuam, a chhan leh vang pawh chhut chiang lem lova bawh chiam chiam pawh kan hreh hek lo. Hnam anga hma kan lâkna kawngahte pawh phur tak chunga naupang chhe zia paih chuang si lo kan ni.

Kan ram hmasawnna tura development rualkhaite pawh hi kan duhthusam chu a ni a, mahse, inthlan dawn leh party tan hamṭhatna tur a awm loh chuan sawrkar hmalakna kan thlirpui rei peih lo. Minister bial leh opposition MLA bial inthlau tura pawng ngaih ngawtte hi mi duhtui lo zia a ni. America chhim leh hmar indo zawh hlima an President Johnson-an indonaa an hmelma chhim lam mite tana hmasawnna a duhpuiziate kha kan politician-te hian entawn se a va ṭha em! Kha tak kha America ropuina bul khu a ni. MLA-te'n an bial chhunga vote an hmuh tlemna khuate duhsak loh leh hrêk deuh an tum a nih ngat chuan thlan nawn tlak loh tak an ni ang chu.

Khawtlang hruaitute chuan an khua/veng bila ruahmanna an siam chu an tih àwm reng a ni a; ram hruaitute erawh chuan ram pum huap development rualkhai an kalpui a ngai. MLA-te hian mahni bial theuh develop tumin theihtawpin hma la se, bialtin MLA-te an ṭan na na na chuan ram pum kha a huap mai dawn a ni. Opposition bial leh ruling bial hmasawnna a inchen loh chuan sawrkar hotute thiam loh a ni ang a; khawi lai bial emaw tih bik an neih pawhin bial khat hmanga sawrkarna siam rual a ni si lo. 

Hmasawnna kawngah sawrkar thuneitute'n district duhsak bik emaw, khaw vulh bik emaw an neih fote hi midang tan an kuta sa hrang hmuh len a awl ṭhin. Central lam ruahmannain kan MP-te'n model village-te an han thlang a; hmasawnna hna thawk viau lo mah se, a khaw ṭhenawmte  tan chuan rilru kaptu a ni lo thei lo. Khua/Veng ṭhenawma sawrkharin hmasawnna a kalpui dante hi kan lo inchiksak tlang vek mai si a; khaw ṭhenawmah hmasawnna hna an thawh mup mup laia lungawi lohna lo lantir mai pawh hi thil awm ve thei tak tur a ni. 

 Keiniho hi kan rilru puitlin loh ang bawkin khaw bil rilrute hi kan la na viau mai a. Khaw thenawm te nena iner tak, hmasawnna kawnga thawkho hlei thei lo pawh kan awm. Hmasawnna aiin khaw bil rilru dah len chang kan nei fo bawk a, chu chuan hmasawnna hnathawh thlengin a dâl thei a ni. He rilru hian infiamna mualah pawh vawi tam min lo timualpho tawh thin a, ‘sports man spirit’ kha ‘fighting spirit’-in a luah ta emaw tih tur a ni fo.
Tun hnaia social media lama kan hmuh zin tak pakhat chu khaw bil ṭhahnemngaihna thu hi a ni. “I khuain a ko che’ tiin khaw chhung contract hnathawh a chhiat avang te; kawng chhiat vang leh thil dang dang vangin ṭhalai leh a thei apiang kan incho phur a; kan inkohna awte lah hi tharum thawh chakna chawk phur thei zawnga ngaih theih te a ni a, a zia lo lam lek lek ṭhin. 

Ṭhahnemngaihna aw hi tu sawisel rual a ni lo va; mahse, a hre lo turin an lo hriat hian sawrkar, veng leh khaw dang nen kan inkar siam hat aiin khi zau zawk a siam thei tih hriat a va ṭha em!