Written by
Dr. C. Lalrampana

PHULLEM vs HRISELNA

Chhungkaw enkawlna kawngah pa berin chhungkaw mamawh lem loh a vei tlat chuan chhungkuain mamawh tlãkchham a nei ṭhin a, chu chuan chhungkaw mualphona leh tlãkranna a thlen ṭhin. Chutiang bawkin ram hruaitute'n ram mipuite mamawh ber lem loh an vei tlata ram mipuite enkawlna tur sum leh pai an sên fo chuan ram leh mipuite'n an tuar a; a tawpah ram pum mualphona leh tlãkranna a thlen ṭhin.

Chuvangin, ramhruaitute hian an kaihhruai mipuite mamawh leh ṭhat tlãnna ber tur ngaihtuahin rualkhai thei ang ber an ngaihtuah ṭhin tur a ni. Hemi kawngah hian kan ram hruaitute hian tlãkchham an nei fo niin a lang. Chuvangin, engnge an tlãkchham chu kan thupui hmang hian i han thlir teh ang.

PHÛLLEM CHU ENGNGE NI?

Phûllem kan tih mai hi 'AstroTurf' tih a ni. James M. Faria & Robert T. Wright-te'n 1950 vela an hmuh chhuah tawh a ni. Tichuan, 1965 khan humhalha hauh (patent) a nih bakah chhinchhiah (trade-marked) a ni nghal bawk. A hming dik tak chu Houston Astros baseball team-in a phah hma khan 'ChemGrass' tih a ni a, a hnuah company-a thawktu John A chuan 'AstroTurf ' tiin a brand hming a thlãkleh ta a ni.

A tirah chuan Waughhtel-Howe Field House-a Moses Brown School Providence, Rhode Island-ah kum 1964 khan enchhin a ni. Khawvêlin a enchhin leh hman hnu kum 47-na February 28, 2011 khan Mizorama a hmasa ber atan Chief Minister Pu Lalthanhawla khan phûllem phah chu a hawng ve chauh a ni.

University of Plymouth-in a sawi danin Phûllem hi polypropylene or nylon (polyamide) aṭanga siam a ni a, hei hian leiah microplastic pollution a siam thei a, environment a tichhia a, carbon dioxide a siam nasaa mihring hrisel nan a ṭha ber lem lo a ni. Hetih lai hian infiam mi tan leh infiamna chi hrang hrang (sport discipline) atan a ṭangkãi hle a, phaitual hnim (natural grass) chereu mai tur a humhim ve thung a; environment chhe tur humhimna chikhat a tling veleh tho si a ni. Sum sên a hautak lutuk tih mai loh chu kan ram ei leh bar dinhmunin tlin se chuan khawtin khelmual leh indoor stadium-ahte hian phah vek thei ila a ṭha ngawt ang.

HRISÊLNA LAM VE THUNG?

Khawvêlah hian natna chi hrang hrang sing khat (10,000) zet a awm a, chung zingah chuan natna 500 vel chu tihdam theih loh a awm. Tihdam theih loh zinga lãr zual deuhte chu Cancar, HIV/AIDS, thisensãng, zunthlum, nguina, anxiety, Parkinson's disease, dementia, alzheimer, muscular dystrophy, Huntington's disease, stroke, neurological diseases, motor neurone disease, multiple sclerosis. Kal natna, thin, lung, chuap natna, phungzawl etc. mahse, heng hi a chhãwk zangkhaina damdawi nena inenkawl ṭhat chuan dampui ve reng theih a ni.

Hrisêlna hi a pawimawh a, mihring bawrhsawm chuan sum leh pai ngahin inchhêk muk hle mah se, hlimna tak tak a nei ngai lova, nuam takin damchhung hun a hmang thei ṭhin lo. Chuvangin, hrisel hi mihring nun hlimna leh nawmna bulpui a ni. Ram changkang leh hnam fing apiangin hriselna an ngai pawh a, an ram budget leh plan & project-ah pawh hriselna lam an ngai pawimawh ṭhin a, an ram budget pawh hrisêlna lamah an dah uar bik ṭhin.

Kan ramah ve thung chuan Covid-19 avanga loh theih loha hma lãk a ngai tih mai loh kha chu hrisêlna atan a bika budget vohbik a awm ngai chuang lêm lo.

PMJVK HI ENGE NI?

Pradhan Mantri Jan Vikas Karya­kram hi hnam hnuaihnung leh hnam tlêm zawkte chawikãn nana sorkar laipuiin a ruahman a ni. Ministry of Minority Affairs hnuaia Centrally Sponsored Scheme a ni a, kum 2008-09 khan bul ṭan niin minority tamna district 90-ah bul ṭan a ni. 2017-18 khan ennawn niin state & UT 33-a minority-te chenna district chauh ni lovin district headquarters 109, block 870 leh khawpui tenau 321-ahte kalpui a ni ta a ni.

NITI Aayog-in a zir chian hnuah 2025-26 thlenga kalpui dan tur duan tharleh a ni a, a huam chhunga mipui nunphung leh ei leh bar dinhmun (socio-economic condition) chawi­kãnna atana hman tura tih a ni. He programme hi mipui nunphung leh hmasãwnna inang lo lutuk sutkianna tura duan a ni.

A hmanna tura duansa education, health, skill development leh hmei­chhe chawikãnna tur bakah a dang duan belhte chu– sports, sanitation, solar energy, drinking water project-te an ni.

He programme hnuaia state 9-te project hmanna aṭanga thlirletin Mizoramin Sports-ah phûllem phah kalpui nan 63 lai a hmang ral a; hriselna (health) lamah cheng khat mah hman a ni ve lo. Hetih lai hian ṭhenawm state Manipur chuan hriselna (health)-ah 67 lai a hmang thung. Hrisêlna lamah infrastructure development kan mamawh lutuk rih lo a nih pawhin Cancer; HIV/AIDS & drugs ngawl vei enkawl ngaite chhanchhuahna lamah ṭan lâk kan ngaih tehlul nen, sports-a hman ral chanve 31 tal hriselna lamah hman ral ni ve ta se'ng chuan a tihzia viau tur kha a ni a le? Mizoram State Cancer Institute (MSCI) tihchangtlun a mamawhziate leh cancer vei damlote nunna chhan nana chêt a pawimawh tehlul nen, hriselnain ngaih pawimawh a hlawh ve ta lo kha chu a uiawm hle niin a lang. State dangte hian hriselna leh zirna lamah he project hi an hmang ṭha tlangpui a, keini erawhin Sports-ah chauh ngaihtuahna kan hmang a nih hmel hle.

A TLÂNGKAWMNA

Târlan tak ang khian phûllem (AstroTurf) chu infiammite tan leh infiamna chi hrang hrang tan a pawimawhin a ṭangkai hle. Khaw tin khêlmual leh hulhliap khêlrûn (stadium)-ahte phah vek thei ila, changkanna leh infiamna lama hmasâwnna ropui tak a ni ngei ang. Mahse, kan state dinhmunin a la tlin ve lo tih erawh hai rual a ni lo. Tun hnaia PMJVK project hman dan tarlanna kha han bihchian chuan ei leh bara intodelh lo ber leh natna tihdam theih loh ngah ber Mizoram chuan phûllem (AstroTurf) phah nan PMJVK project aṭangin 63 lai kan hmang kha a ni a; a uiawm hle mai. Israel ram ei leh bara intodelh, technology lama changkâng leh entawn tlakte khuan infiamna lam ringawt an âtchilh ve lova rampum huapa hmasâwnna leh intodelhna an ngaihtuah zawk ṭhin. "World cup-ah in va lang ve ngai lo ve?" tia zawhna Israel-in a chhânnaah chuan, "Sports buaipui hman kan ni ve lo, mahni kea dina intodelh kan mamawh zawk," tih bak zâwttute'n chhânna an dawng lo nia sawi a awm ṭhin.

Phûllem hi pawimawhin ṭangkai hle mah se, a chhawr tangkai tak taktute erawh mi tlêm tê chauh an ni. Hrisêlna erawh mi tin tana pawimawh leh chhawr ṭangkai chu a ni. Phûllem hmang ṭangkai tur pawhin infiammi kha a dam ṭhata a hrisel ṭhat a ngai ṭhin. A hmang ṭangkaitu tur ber a dam ṭhat loh miau chuan hlobet hring dup hmuna a lo thlawna bawh zâl vel mai mai ang a lo ni ang. Chuvangin, he programme hmanga project kan la kalpui fo dawn a nih chuan he project hman ṭangkaina tur kawng hrang hrang 9 duansa aṭangte khian kan ram mamawh hmasak leh tlâkchham dik takte thlangchhuak (earmark)-in, project siama kalpui ṭhin ni se a lâwmawm ngawt ang. Hetiang kan ram mamawh dik tak leh tlâkchham thlanchhuaha hmalakna kawngah hian a lawm, kan ram hruaitute'n tlâkchham lian tak an neih fo ṭhin chu! Kan CM hlui zahawm tak, Pu Hawla'n kan mamawh zualpui phuhruk nana AR lammual etc.-a phûllem a phah tawh ber chuan kan mamawh leh tlâkchham dang hriselna, zirna, industry, agriculture, skill development, etc.-ahte sem rual ila, public sector leh private sector inbûk tâwkin kalpui ni bawk se, tun ai hian hma kan sâwn ngeiin a rinawm. Phûllem (AstroTurf) a to si a, kan ngah ta mah mah niin a lang. Khati zozai phûllem phah nana kan sênsote kha hriselna leh mamawh dangahte han sem rual ila chuan, PMJVK project hi kan zavaiin Zoram mipuite'n kan chhawr ṭangkai zawk ngei ang.

- Dr. C. Lalrampana