Written by
Rev K Thanzauva

UNITED KINGDOM INGHAHNA LUNGPHUM A NGHING

Kum 2016-a Sadiq Aman Khan, Pakistani Muslim chhungkua-a piang, London Mayor atan thlan a nih khan mak ka ti viau a, tunah Rishi Sunak, Indian Hindu chhungkuaa piang Prime Minister atan thlan a ni leh ta hian British hnam innghahna Kristian lungphum a nghing ta niin ka hria a. Kan inenfiah nan tawitein ka hmuh dan ka han ziak a ni.

Khawvel history-a empire ropui leh zau ber chu British empire kha a ni. A ropui vanglai kum 1900 chho khan ram 56 a awp a, sq kilomiter maktaduai 26 lai a ni a, mihring makataduai 425 vel an awm. Khawvel history-a company lian ber East India Company, kan nu leh paten kumpinu an tih mai ṭhin kha an din a ni.

Khawvela parliament ropui ber, mithiamten parliament hringtu nu (mother of parliament) an tih hial chu an din a. Lal rorelna (monarchy) ropui tak an nei reng bawk a ni. UK lalnu ni rei ber Queen Elizabeth II chu kum 70 ro a rel hnuin kumin September thla khan a thi. Queen Elizabeth II hian rorelna a chelh dawn khan tih tak zetin Pathian a au a ni. A fapa King Charles erawh hi chuan a nupui hmelṭha tak princess Diana a ṭhen a, midang a nei leh a, a nunphung hi Pahian ringtu dik a ni lem lova, miten a chungah rinna an nghat lem lo bawk.

Ram hrang hrang awpa- coloni­zation an tih rualin Chanchin Ṭha hrilh darhna lamah pawh hma hruaitu an ni. Industrial revolution-ah hma an hruai bawk a, mahse technological revolution-ah erawh hi chuan America-in hma a hruai ta a. Missionary-te ram hrang hrangah an tir chhuak a, Mizoramah ngei te pawh an rawn tir a, kan ṭangkaipui hle. Mahse tunah chuan UK chu ram thim a chang mek a, Chanchin Ṭha hrilh ṭulna ram a ni ta thung. An ram chhunga mi 30% chu sakhaw nei lo, Pathian awm ring lo an ni. 50 % Christian-a inchhal an ni a, 5% vel Biak inah an la lawi a, chu pawh tar lam a ni deuh ber, a tam ber chu a hming maia Kristian (culture Christian) an ni a, 4% chu Muslim an ni a, 2% Hindu an ni. Sakhaw hriat loh 10% an awm bawk.

An parliament pawh chu tunah chuan a chiri hle a, hmusit awm takin a lo awm ta. Tunah hian Labour party-in ro an rel a, kum khat chhungin Prime Minister pathum (Boris Johnson, Liz Truss, Rishi Sunak) an nei hman a ni. Zahthlak takin an inhnial a, khawvelin nuihza siam nan an hmang ta mai mai a ni. An parliament buaina ber pawh an ram economy a tlak chhiat vang a ni.

Tunah hian Economic crisis nasa tak an tuar mek. Brexit tiin European Union chu kum 2020 khan an chhuahsan fel a, chu chuan engemaw chenah an ram economy a khawih a. Russian-Ukraine war hian nasa takin energy lamah harsatna a siam bawk a. World News sawi danin an ram mipui zatve deuh thaw chuan kar khat (per week) ah mi pakhatin ₹ 300 lek an ring a ni (ref. World News Published on Oct 27, 2022 01:45 PM IST from Hindustan Times).

Joseph Rowntree Foundation sawi dan chuan khaw tam takin in tih lumna (house heating), toilet bungrua (toiletries) leh shower an nei mumal lo, a ti. Centre for Economics and Business Research sawi dan chuan kar khata £407 ($ 473) income neite chuan tax pek tur zawng zawng an pek meuh chuan pocket money atan £2.66 an nei thei a, nikum 2021 September thla erawh kha chuan £55 an nei thei a ni. Kum 2008 hnu lamah UK sum dinhmun a tlak chhiat lai ber a ni.

Tunah hian India hmana an awp ṭhin (colony) ram chu khawvel ram hausak dan indawt (GDP nominal) ah chuan UK lehpelin panga-na a ni ta hial a ni.

Khawvel ram ropui leh ngelnghet tak pawhin hetiang harsatna an tawn theih chuan Mizoram dinhmun derthawng tak, Central Sawrkar zara zawi te te-a hmasawnna kawng zawha pen mekte kan enkawlna (state management) kawngah hian fimkhur a ṭul hle ang. Vawiina kan harsatna tam tak hi tuna kan sawrkar rorel lai hian kum 2019-a sawrkarna an han lak khan an so sual ni ber hian ka hria.

Ram leh mimal nuna chhiatna a lo thlen hian rilru lam aṭanga inṭan a ni duh viau. Corruption miin a tih hmain a rilru a lo corrupt tawh fo mai. UK-a thil thleng mek hi a chhan lian tak pakhat chu Lalpa Pathian kal sanin anmahni finna leh felnaah an innghat lutuk a ni. An ram hmasawnna lo inṭanna pawimawh tak chu Kristianna a ni si a.

An Parliament pawh an Bishop ho Council (Kohhran hruaitute rorelna) aṭanga inṭan a ni. Mahni root kalsan thut hi a ṭha ngai lo. Chuvangin, an ram innghahna lumphum a nghing ta a ni.

- Rev K Thanzauva