Written by
- C. Lalaudinga Ramhlun Venglai: Aizawl
JULY THLA - VAWKNIAHZAWN THLA TIH HI! VAWKHNIAKZAWN THLA ITI ZAWK ANG U
Mizo pi leh pute hun aṭanga an thla hming sawi danah hian VAWKHNIAKZAWN/ZAWM thla tia kan lo hriat ṭhin kha, Mizoram Calendar-ah Vawkhniahzawn thla tiin, HNIAK chu HNIAH tia an rawn ziak ṭhin avangin inhnialna a titam kumtin mai niin ka hria a. Ka hriat dan a sual loh chuan Kum 2008 vel leh a hma lam hret aṭang chauh khan Sawrkar Calendar (Govt. of Mizoram) siamah July thla chu Vawkhniakzawn (zawm) thla tiin an rawn chuantir ta a. Hemi hmalam zawng hi chuan Calendar-ah Vawkhniahzawn thla tia ziak kan hmu ngai reng reng lo. Pu Thanchhuahlova, kum 70 vela upa tawh chuan, Vai thla hming chu hre hek lo. Mizo thla hmingin a sawi zung zung mai ṭhin a.
“Vansang thla de leh thla mang ang zela an chhiar avangin kum khat, January-December angah hian thla 12 chauh ni lovin, thla 12 leh a chanve a de hman a, kum khatah thla 13 nei tluk ang kan ni,” te a ti ṭhin. Ka lo ngaihsak vak lova, amaherawhchu, hei hi chu ka hria - July thla pawh hi ‘Vawkhniakzawn’ thla tia a sawi ṭhin dan chu ka hre chiang hle a ni.
Mizo ṭawngah hawrawp ṭhenkhat a thu lam khat (word) tawpa hawrawp banin a danga thlaka awmze neiin hman a ni thei.
Entirna: Sat - sah, kap - kah, deng - den. 1) Liana’n thing a sat. A thing sah chu tiangah a hmang. 2) Lala’n sa a kap, a sa kah sa kan phur. 3) Sipaiin chand an kap a, sipai chand kah zawhah ka kal ang. 4) Lungin mi in deng suh, eng vangin nge i den? 5) Lal Isua hniak hnung zuiin. 6) Hniak phawi lo tawpin min hnial chu le. 7) Sa hniak i hmu em? 8) Kan sa chhui chu a hniak a tawp tlat mai.
Heng a chunga kan sawi tak a tawpa hawrawp ṭhenkhat bana hawrawp danga thlak chi chu a hmanna - sat chu sah a lo nih hian a dik mai a, kan hmang reng a ni. Hniak chu a tawpa ‘k’ chu ‘h’ a thlakin kan hmanna dang a awm reng reng lo. Hniak hi tumahin hniah an ti ngai lova, an hmang ngai bawk hek lo. A chunga sentence-ah hian a tawpa hawrawp ban zingah ‘hniak’ chu a tel ve ngai lo a ni.
Mizo thlangtlàk hnu fé ah, khawi lai khaw khat emaw bial khatah emaw chuan ‘hniah’ hmang ve (ṭawng lerh atan) an lo awm mai thei. Pu Buanga Dictionary-ah chuan ‘Vawkhnehzawn thla’ leh ‘Vawkhniahzawn thla’ (the moon or lunar month corresponding nearly to July) tih kan hmu a. Pu James Dokhuma ‘Ṭawng Un Hrilhfiahna’ buah pawh, ‘Vawkhniahzawn thla’ tih kan hmu bawk. Mahse, heng buah te hian thumal ‘hniak’ (footprint) chu kan hmu ve ve a, a mal chuan ‘hniah’ tih chu kan hmu lo thung. Tin, khawilai dictionary buah mah ‘hniah’ tih thumal kan hmu ngai lo bawk. Chuvangin, ‘Vawkhniak zawn’ thla tia kut ziak chu ‘hniak’, a tawpa ‘k’ hi ‘h’-in khawlah an chhu sual (misprint) a ni mai thei. A nih loh vek pawhin ṭawng lerh emaw uangthuang deuhin an lo hrilh a ni mai thei bawk. Pu Buanga dictionary-a, ‘Vawkhnehzawn thla’ tih phei chu a intu lo deuh deuh zawk lehnghal. Pu Buanga hian mahni pianpui ṭawng ni lo, Dictionary ṭha tak, rotling min lo siamsak a, a lawmawm khawp mai. Mahse, mihring ve bawk, tisual nei thei ve bawk a ni tih hre tel bawk ila. Chu loah chuan a hrilhtute hrilh sual emaw a ni thei bawk. A nih loh chuan khawi lai bial emaw khua emawte hman dan an lo hrilh thei bawk.
Kawng dang deuhin han sawi ila. Thangluah lal Rothangpuia chuan hming than a tumin, a duh hle bawk a. Mizo lalte Kalkut-a an zin ṭumin Thangliana (Col. T.H. Lewin) chuan, Rothangpuia hnenah chuan Queen Victoria thlalak, sam zial lai, awm chin tangka thira chuang chu, “Hei hi ka thlalak ti la, i lo lar mai ang,” a ti a. Pawisa thira mi chu “Rothangpuia a ni e,” an ti ta a. Mizote'n Rothangpuia tiin an lam ta a ni. Thil ni si lo, ni anga a lo awm mai dan chu chutiang chu a ni. Kan pate huna Tlanglam hla lar tak pawh:
“Hei ang run riai ruaia, zu awm lo,
I tangka cheng Rothangpuia len tir la;
Ka zawng zel mai nang e, zu zawng zawng.”
Tunlai hian naupang leh ṭhalai tam tak hian ‘a dawt’ kan tih hi ‘a dawh’ zu ti vek a. Naupangte hi han tlar ila, keichu chu mi dawtah tih turah, chu mi dawhah zu ti tlat a. Dawt chu a hmasa ber a awm a, a dawttu a awm leh a, a indawt zelin an awm ṭhin. Dawh erawh chu tui dir chawhtawlhin kan dawh a, miin thil min pe dawn se, kutin kan dawh ṭhin. Kutdawh pawh hian mi thilpek nghaka a kut a lo dawh ṭhin avangin ‘kutdawh’ kan ti ṭhin. Hnam dang Mizo ṭawng hre lo, ṭhalai ṭhenkhat intlar a, a la lawna indawta awm hi zawt ta se, a indawt a indawt tih turah a indawh a indawh an ti mai ang. Anni chuan ṭawng dik emaw an ti ngei ang. Chutiang bawkin, ‘vawk hniak’ pawh ‘vawk hniah’ tia lo hre tawk hi an lo awm mai zawk a ni ngei ang.
Khaw ṭhenkhatah chuan inhnuai (In hnuai) kan tih hi inthuai (In thuai) ti ṭâlh an awm. Lusei sakhua Vawkpuia hnuaipui kan hman hian tumahin thuaipui an ti ngai lo, ‘Hnuaipui’ kan la ti vek zawng a nih hi. Vawktea ‘hnuaite’ kan hman pawh hi ‘thuaite’ an ti lo a, ‘hnuaite’ an ti vek bawk.
Mizo ṭawnga hniak (footprint) kan hmanna teuh ber chu ‘hnu’ hi a ni awm e. Sa hnu kan chhui kan tih hian a hniak (print) kha kan chhuina ber a ni a, a hnim peh leh thinga a innawhna, hnim a tawn en ‘sul’ te nena enkawp vekin ‘sa hnu’ kan chhui ṭhin. Sa hnu kan chhui a, a ‘hniak’ lang chu tumahin a ‘hniah’ an ti ngai lo. Tih loh na na na chu ‘vawk’ a nih vanga ‘hniah’ tih kher hi eng nge a ṭulna ka hre thlawt lo a ni.
Kan Mizo Duhlian Dialect hmang zinga thlangtla ve lo Hualngo-hote khian an ṭawng tam tak chu Duhlian Dialect Urdu an la hmang tam hle a, anni pawh khian, Vawkhniahzawn thla ti lovin Vawkhniakzawn (zawm) thla an ti zawk tlat mai. Vawk hniah zawn tih hi hmang lo awm pawh ni se, Mizote thlang tlak hnu a ni ang. Inhnuai pawh inthuai ti ṭalh pawlte nen an ṭawng hman chu a naupang zawkin a original lo zawk ang tih ka ring bawk. Tin, ṭawng an uluk lo bawk tih a lang thei mai.
Vawkhniahzawn hi Chhimbial lamah sáwn an lo sawi dan em ni ang te ka ti mai mai a. Annite nen sawn thil lam dan hrang hlek chu tlem kan nei. “Hmar lamin ‘lamkhuang’ kan tih hi Chhim lam chuan ‘la-ui’ an ti e,” an ti ṭhin a. A dik lohna pawh a awm lo, hming hnih a nei a ni mai a. Amaherawhchu, ramsa zawng zawng leh in lama ran vulh dangte’n ‘hniak’ (Footprint) an nei a, vawk chauh hian hniak a nei lo, ‘hniah’ a nei bik a ni kan ti ṭalh dawn nge? A! Vawk pawh July (ruahtui tam thla hi) a hniak ti lovin a hniah ti ila, Jan,, Feb., March leh Aug., Sept., Oct., Nov., Dec. ah te hian hniak a nei a, July thla chauha hniak nei lova, hniah han neihtir bik hi chu ‘a va mak leh zel em, sir khen chu’ tih ang lek a ni awm e. Lal Isua hniak hnung zuinaah pawh hian a ṭhen chuan Lal Isua hniah hnung an zui dawn a ni chék em ni ang? A ṭhenin a hniak hnung kan zui bawk si a!
Kan Mizoram Calendar, Govt. of Mizoram chhut chhuah kum hnih thum kalte aṭang chauh khan July thla hi ‘Vawkhniakzawn thla’ ti lova, ‘Vawkhniahzawn thla’ tih hi ka hmuh ṭanna chu a ni. Pu buanga Dictionary-ah July thla hi VAWKHNIAHZAWN THLA or VAWKHNEHZAWN THLA tiin a ziak tih vang a, a Mizo dik tak pawhin lo tih ve zel hi bansan ila. Saphote chuan Lunglei pawh Lungleh, Aizawl pawh Aijal min tihsak ṭhin mah kha kan siam ṭha tawh si a.
Chuavangin, a chunga kan sawi tak zawng zawngte ngaihtuah chung hian tun aṭang chuan ṭawng dik awmsa reng hmangin July thla hi Mizo ṭawng thla hming dik tak VAWKHNIAKZAWN THLA (or VAWKHNIAKZAWM THLA) tiin Calendar siamtu zawng zawng hian kum 2021 aṭang hi chuan ziak vek tawh ila, a sawi pawhin sawi tawh bawk ila, tih hi tih tak meuhin ka rawt a ni e.