CORRUPTION DO – I
Tun hnai lawka Thingsulthliah khelmuala CYMA khawmpui lianin a pass tak ‘Eirukna leh hlemhletna a reh theih nan CYMA-in tun aia chak zawkin hma la rawh se’ tih kha thil pawimawh tak a ni. Nimin maiah khan zingkarah Vigilance Department leh CYMA buatsaihin Aizawl khawpui chhungah pawh ‘Corruption Dona Kawng zawh’ neih a nih bawk kha. Corruption hi Mizo ṭawng ang maia hman a niin a awmzia hi kan hrethiam hlawm viau pawhin a hriat. Latin thumal 'corrumpere' tih aṭanga lo kal a ni a, chumi awmzia chu hman tlak loh, chhia tihna emaw, rilru lama ṭhat lohna nei tihna a ni. Mizo ṭawng chuan ‘Hlemhletna’ kan ti mai a, kan hrethiam vek mai awm e.
Kan ramah ngei pawh hian Corruption hi kan dona a rei tawh viaua hriat a ni a, rawngbawltu pakhat phei chuan 'Brig. T. Sailo CM lai khan Kohhran hruaitu ṭhenkhatte kha CM Office-ah an leng a, "Ka pu, sorkar hnathawk zingah hian Corruption-a fihlim lo tam tak kan hria a, i hnenah kan rawn thehlut ang a, nangin Action lo la turin kan ngen duh che a ni," an ti a. Brig. T. Sailo chuan, "Ni e, in duh ang chuan Action ka lo la dawn a nia, keimah ang bawk chuan Kohhran lam pawhin Action lo la ve bawk ta che u," tiin a lo ngen let a, chutah chuan Kohhran hruaitu lam chu an ne ne ta zawk a ni awm e,' tih lam hawia a sawi hi ka hre tawh a. Hei hi kan han sawi chhuah kher chhan chu Kohhran hruaitute demna lam ni loin, Kohhran ngei pawhin Corruption kan veina lo rei tawh zia sawi lanna atan chauh a ni a, tun hnai lawkah ngei pawh he lam hawi hian Kohhran lian ber Presbyterian chu a auchhuak a nih kha.
Kum 1985 daih tawhah pawh khan Singapore ramah chuan Corruption titlem tura an hmalakna pakhat chu Corruption tihna remchang (opportunities) tihtlem leh Corruption mamawhna tihreh a ni. British awp an nih lai leh Indopui pahnihna tawp hnu khan an ramah Corruption hi a hluar hle mai a, sorkar hnathawk hlawh a tlem bawk si vang chuan chhungkaw khawsak a lo harsa lo thei bawk si lo a. Chutih lai chuan Peoples’ Action Party (PAP) in sorkarna an han chan chuan sorkar hnathawk zinga Corruption tibo turin a hmasa berin an thlabi hlawh an tisang a, sum lakluh a tlem chuan thlemna an do zo lo palh ang tih an hlauh vang a ni. Chumi bakah chuan Corruption tite chu na taka hremna turin dan an siam thar bawk a, chu dan thar chu Prime Minister Lee Kuan Yew enkawl atan an ti bawk a. Chuta ṭanga kum hnih maiah chuan Singapore ramah rah duhawm tak a chhuah nghal a, mipuite ngei pawh chuan an ram kalphung danglamna chu mit ngeiin a takin an hmu nghal bawk a ni.
India ramah ngei pawh hian Corruption hi a hluar viau mai a, Indira Gandhi ngei pawhin Prime Minister a nih lai khan ‘Hlemhletna hi khawvel pumpui hri vei a ni a, khawvel ram tinah Corruption thubuai sawi tur a awm vek a, India ramah pawh chutiang bawk chu a ni’ tiin kum sawmli kal tawh daihah khan a lo sawi a. Hetiang hian India ramah ngei pawh Hlemhletna hi kum tam tak kal tawh aṭang khan a takin a lo thleng tawh a, kum 1989-a Indian National Congress thlak chhan pawh kha Bafors Scam vang nia sawi a ni. Bafors Scam kha India rama eirukna lian tham a tling a, Swedish laipui (Howitzer Guns) 400 leina thubuai a ni awm e, chutah chuan cheng vaibelchhe 100 lai mai chu hloh phah a niin, he thubuaiah hian Minister pathum leh sorkar Officer pawimawh tak tak pangate chu inhnamhnawiha puh an ni a, chutih laia Defense portfolio changtu Rajiv Gandhi pawh tel vea ngaih a ni. Hetiang khawpa hmingchhiatna hi thleng mah se la vawiin thlengin Hlemhletna hi a reh thei chuang lo a, Politician zingah ngei ngei pawh hluar viau reng a ni. 2G Spectrum Scam pawh kum 2007 a thleng a niin kum 2008 ah pawh MP 522 zinga 120-te chuan Criminal charges an hmachhawn a nih kha.
Kum 2011 Aug, 8-ah pawh khan Sikkim Congress President, Chief Minister hlui ni bawk, NB. Bhandari chu kum 1979 – 1984 inkara a CM laia Rural Water Supply kaihhnawihah thiam loh chantir niin Lunginah khung a lo ni tawh bawk a. Hemi kum vekah hian Karnataka CM BS. Yedyurappa chu State chhunga dan loa mining siam chungchanga inhnamhnawiha puh vangin CM atangin a bang a, Governor chuan Prevention of Corruption Act hnuaiah thubuai siamsak a lo remti tawh bawk a nih kha. Hetiang hi kan ramah chuan a la thleng ve chiah lo nia hriat a ni a, Rev. Zairema Vrs Hawla case tawp dante kha a ho viau nia hriat a ni.
Hetiang bawk hian kan ram, Mizoramah ngei pawh kum tam tak kal tawh aṭangin sawi tur a lo awm tawh a, vawiin thleng hian a la reh chuang lo. A bik takin Politics kaihhnawih lamah a hluar zual em ni tihtur a niin kum 2003 Inthlanpuiah ngei pawh khan ‘Inrukbo’ thawm a lo ri tawh a nih kha. Inrukbo ngat phei hi chu Hlemhletna zingah pawh a lian ber, a hraw ber hial awm e. Kum 1946-a Political Party kan neih ṭan aṭanga kum eng emaw zat thleng kha chu Hlemhletna hi sawi tur a tam lo hle a. UT kan niha kan hruaitute ngei pawh kha an fihlim viauin a hriat. Chief Minister hmasa ber Pu Ch. Chhunga te chhungkua pawh khan eirawngbawlna atan thing an hmang ṭhin a, ṭum khat phei chu thing tuah tur an neih mai loh avangin Pu Chhunga nupui, Pi Rovi chuan Pu Hauva te thing hi a han puk a, an neih hunah dik takin a rul leh thlap a ni. Chutiang khawpa an rinawm avang chuan vawiin thleng hian sawihnawmna tur hi an awm lo a, an fakawmin an chhuanawm takzet a ni. HK. Bawihchhuaka chanchina sawi nuam ber kan tih ṭhin pawh a duham lohna leh hlemhletna kawnga a fihlimzia kha a ni a, chutiang bawkin a thawhpui midangte pawh an fihlim viau nia hriat a ni.
Kum 1954-ah khan ṭum khat chu chutih laia chanchinbu lar tak – Zoram Thupuan ah hian Pu Hrangaia EM chu Family Council siam tuma puhna lam hian ziak a rawn awm a, Chrismasnanga te, Siamhnuna te, Chalhlira te leh Laldenga te chu a lamhnai an nih avangin District Council hnuaia hna lakah thuna puh a ni. Chu thu chu Pu Hrangaia chuan heti hian District Council rorel ṭhutkhawm neihna hmunah a sawifiah a, "Zoram Thupuanin Family Council siampui ka tum ni awma a rawn tarlan Chalhlira kha ka laina a ni lo. Ka chipui pawh a ni hek lo. Laldenga pawh kha ka laina a ni lo a, ka chipui pawh a ni hek lo. Heta a rawn thawh ve hma phei kha chuan amah hi ka la hre ngai lo reng reng. Siamhnuna erawh chu hnam khat kan ni, inchhungkhatna kan neih erawh chu ka hre reng reng lo. Chrismasnanga pawh hi ka chipui a ni lo, inchhungkhatna kan neih ka hre lo," a ti a ni.
Amaherawhchu Union Territory kan nih aṭang khan nge, State-a hlankai kan nih aṭang khan kan Politician-te zingah hlemhletna hi a hluar viau nia hriat a ni a, a pawi hle mai. Politician leh Sorkar Officer lian zingah In hmun ngah tak tak te, Ram nei zau tak takte sawi tur an awm nuk hi hlemhletna vang nia ngaih a ni. Tun hnai chhohah phei hi chuan kan Politician-te zinga hlemhletna nena sawi zawm tur hi an awm ta nual mai; Kum 1999-a Tuirial Hydro Electric Project atana ram mamawh kha a tirah mi 33-te chuan Compensation an la a, chutah chuan Rs. 34,06,298/- sen ral a ni. Nimahsela kum 2001-ah chuan Compensation la turte hi mi 1023 an rawn ni ta daih a nih chu, heng bakah hian VC pass thun tak loh Office lama kawl 656 lai a la awm cheu bawk. Hetah hian khatih laia ram hruaitu langsar tak pakhat chu sawi zawm a ni. Kum 2004 April thlaa Agriculture Department-a cheng Nuai 73 boa sawi a ni a, a tibotute hrem an ni lo a, pawisa bo pawh rulh a ni loa sawi te, kum 2008 Inthlana tling zo lo Candidate pakhat chuan Vaibelchhe 1.3 man Contract a hmu tihte, Zin loh Bill lak chungchanga kan MLA tam tak hming langte leh thil dang tam tak sawi tur a la awm bawk ang a, chu'ngte chu Hlemhletna nena sawi zawm theih vek a ni.
Tunah ngei pawh kan Politician-te chungchanga sawi lar ber chu Hlemhletna bawk hi a ni a, a zahthlak hle a ni. Kristian Ram kan nihna ang phei chuan a zahthlak lehzual a, Zonun zemawi chhawm nung zel tur kan nihna lam aṭanga thlir pawhin sawi mam dan a awm chuang hek lo. Hetiang hi a nih reng si chuan kan ramah hian Hlemhletna hi Do a har hmel hle a ni. Chutih lai chuan mipui lam pawhin sim tur tam tak kan nei a, ka hriat chian em em pakhat han sawi lawk ila. Ṭumkhat chu MLA pakhat nen kan titi mawlh mawlh lai hian phone call rawn kal chu a han chhang a, Aizawl Damdawi In pakhat aṭang hian a ni a. A bial chhunga tute emaw ni chuan an MLA rulh leh turin Damdawi Inah an lo awm hi a ni a, kar khat vel an awmin an lo chhuak fel tawh a ni. Anmahni lah chuan engmah an rawn hrilh hmasak loh avangin MLA chuan mak a ti hle mai a, a rulhsak ngei chu a ngaih hmel si.
Mipui lam pawh hian ram hruaitute chungah hian beisei tur hi thliar thiam ila, thil zawng zawnga kan beisei a nih hi chuan a dik hauh lo ang. Ruang phurh, Mitthi ral leh Damlo kan tihah te pawh hian MLA te hi kan beisei zel chuan a dik hauh lo ang, tiin ram hruaitu leh Hlemhletna chungchang hi a kamkeuna atan ka han sawi ri ve duh a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak