Written by
VL-a
Tuikual South

Hnam Chhan Hnatlang kum 4 a liam ta (Shashank Out pualin)

Kum 2018 MLA thlang tura inpuahchahna a kal vung hle laiin khatih laia Mizoram Principal Home Secretary Pu Lalnunmawia Chuaungo IAS chu Election Commission of India (ECI) thupekin Mizoram aṭangin sawnchhuah thut a ni a, a hre hmasa a piang kha kan thinur hle mai.

Chief Secretary Arvind Ray kha nep kan ti tlang hle mai a, Pu Nunmawia thlavang han hauh eihna kha a nei miah lova, Central Sawrkar Home Ministry leh Election Commission of India kha a hlau em em a ni ber mai.

Kum 1997 a Pu Vanlal­zawma Forest Department Game watcher an thah hnua anmahni duh thu ngeia Tripura a chhuk Tuikuk te vawi tam tak Mizorama kir tura ruahmanna Central Sawrkar leh Mizoram Sawrkar repatriation prog­ramme ti hlawhtling duh si loin Mizoram MLA thlan­naah vote an thlak theih nana ruahmanna (special arrangement) siamsak tura an nawr tlat si kha a buaina bul ber chu a ni tih kan la hre ṭheuh awm e.

Pu Lalnunmawia Chuau­ngo eng vanga sawn­chhuah thut nge a nih? (sawn chhuah a nih hma leh sawn chhuah a nih hnua zawhna a chhanna aṭanga hmuh theih thil te) sawi ang.

Mizoram MLA inthlang turin Mizoram Election Department chu Chief Election Officer (CEO) Shashank hoin an inbuatsaih chho mek a, a ni khan Mizoram Sawrkar rawn duh miah loin a duh dan danin thil a kalpui a. Security chungchangah lah ni se kha tih laia DGP Balaji khan chawlh a la daih bawk si a, IGP Thakur nen chauh sawi dunin Mizoram Sawrkar aiawh Principal Home Secretary Pu Nunmawia te pawh rawn duh hauh loin CAPF (Central Armed Police Force sipai) mamawh zat chu company 20 chuang daih an lo dil ringawt a. Mizoram ang ram ralmuang tan heti zat zat sipai mamawh a nih loh thu leh State pachhia sum harsa ve tak tan a hautak avangin Pu Nunmawia hian CEO leh IGP te a khak nghe nghe a. Heng te hian Election Commission of India (ECI) beng pawh a thleng tih hai rual a ni lo.

Tripura camp a khawsa Tuikuk ten vote an thlak theih nana ruahmanna bik, special arrangement siamin tunhma pawha harsatna a lo thlen tawh leh Mizoram mipuiten an duh loh thu te leh Election Commission lam aṭang pawha intiamkamna lo awm tawh te ṭanchhanin kum 2018 ah chuan hetiang special arrangement siam a rem dawn loh thu te pawh khatih laia Joint Secretary (North East) leh CEO te pawh Pu Nunmawia hian vawi engemaw zat a lo hrilh hman a. Hetiang a nih vang te pawh a ni khat ang kum 2018 Mizoram inthlanpui a Tripura Camp a ṭanhmun khawh tlat Tuikuk tana ruahmanna siam dan tur chungchang sawiho turin ECI chuan Union Home Secretary, Mizoram Chief Secretary leh CEO te chu October 2018 thla tir ah a ko a. Khatih laia CS khan Pu Nunmawia hi ama aia kal mai turin a hrilh a. Amaherawhchu, ECI lam hian CS a lawm kan koh an tih tlat avangin Pu Arvind Ray a chu a kal a ngai ta a. Pu Nunmawia chu kal ve tho tura a duh avangin a kal ve ta a ni.

Meeting-ah chuan Chief Election Commissioner (CEC) leh Election Commi­ssioner pahnih bakah ECI senior Official an kim viau. CEC-in meeting an koh chhan leh Tripura camp a Tuikuk ten vote an thlak ve ngei theih nana ruahmanna siam chu an mawhphurhna a nih thu leh chutiang ruahmanna an siam ngei a ngaih thu a sawi zawhin Union Home Secretary (tuna India ram Cabinet Secretary ni mek) chu thu an sawitir hmasa a.

Union Home Secretary chuan election free leh fair taka neih a nih theih nana ruahmanna an siam tlangpui bakah Tripura camp a awm Tuikukten lungmuang taka vote an thlak theih nana special arrangement siamsak a ṭul thute leh chutiang atana tih ngai nia a hriatte a sawi a. Mizoram CS chu thusawi ve tura an koh chuan Union Home Secretary rawtnate chu a pawm thlap thu leh chutiang dungzuia hmalak a nih tur thute a sawi ta mai a.

Mizoram CEO inthlana atana an inbuatsaih dante leh Tuikuk ho tana special arrangement siam ngei ṭul a tih thute a sawi a. CEO-in thu a sawi zawh chuan Pu Nunmawia chuan thusawi ve a dil ta a, CEC-in a phalsak angin thu a sawi ve ta a. He meeting a thusawi rei ber a ni nghe nghe. Mizoram sawrkar aiawha kal an nih tho avangin Mizoram sawrkar ngaihdan an sawi loh chuan an tihtur ti lo an nih dan turte sawiin, Bru te hi Mizorama cheng hlun (indigenous people) an nih loh dan te, kum 1951 chhiarpuia Tuikuk 51 chauh Mizorama an awm thu te, an hotuten political tool-a an hman duh avanga Mizoram chhuahsan tura an nunaute tihṭhaihna nena an chhuahpui dan te, kum 1997 chhova buaina a chhuah ṭum pawha Tuikukte zingah nunna chan tu mah an awm lo mai ni lovin, na taka hliam tuar pawh an awm loh thu te, Mizoram Sawrkarin theihtawp chhuaha an himna tura hma a lak dan te, Mizorama an lo kir lehna tura Home Ministry leh Mizoram sawrkar hmalakna avanga chhungkaw 1600 chuang an lo kir leh tawh thu leh Mizoram chhunga harsatna engmah an neih loh thute leh, khatih laia Tripura camp-a awmte chu anmahni duhthlanna a awm tlat an nih thu te, Representation of Peoples Act 1950 Section 20 in a phut anga Mizoram a cheng ṭhin (ordinary resident) an nih tawh loh thu te, Mizoram chhungah Tuikukho an him thu leh Central Intelligence Agency te input pawh a awm ngei a rin thu leh ECI pawhin ṭul an tih chuan fact finding team te pawh rawn tir tura a cho thute a sawi a. 

Mizoram Sawrkar leh Mizo mipuiten Tripura camp a awmte tana ruahmanna bik, special arrangement siam an duh loh thute leh ama hmuh danah pawh tih chia a ngaih loh thute a sawi a. Sawi zui em em awm lovin ECI lamin thutlukna an siam tur thu sawiin CEC chuan meeting pawh chu a titawp ta mai a. He meeting zawh hian Union Home Secretary chuan Pu Nunmawia hi a office-ah a kawmfal leh nghe nghe a ni. Pu Nunmawia Mizo pa dik tak, ram leh hnam hmangaih rum rút, hnam thilah chuan ama tana harsatna siamsak theitu Union Home Secretary leh Chief Secretary te pawh an hmaichhana kalh ngam, thil a nihna dik tak a sawi chu Election Commission hotute hian an helh hle a ni. Inthlan dawn ṭepah Election Commission of India hotute hi Mizoramah rawn zinin Aijal Club-ah meeting rawn ko lehin hemi ṭumah pawh hian Chief Election Commissioner Om Prakash Rawat chuan Chief Secretary ni loin Pu Nunmawia bawk chu an rawn helh ber ni lehin, a ṭawngkam pawh a na khelkhawl ta hle niin an sawi. Chutah Mizoram CEO Shashank lah chuan Pu Nunmawia a hnawksak tiin ECI-ah chuan a hek chamchi bawk ni tur a ni. A tawpah chuan Pu Nunmawia a awm chuan Tuikuk chungchangah an duh dana thil an kalpui theih loh an hlauhthawn avangin Election Commission of India chuan Pu Nunmawia chu Home Ministry ah in-report turin CS kaltlangin an pét chhuak ta a nih kha.

Hnamchhan hnatlang Koh a ni ta rup mai

Tlawmngai pawl intelkhawm NGO Co-ordination Committee chu inhmukhawm ve nghalin "Pu Nunmawia a chhuah avangin CEO Shashank pawh hian Mizoram a chhuahsan ve nghal tur a ni," tiin ni 6 November 2018 khan Raj Bhavan tualah Hnamchhan hnatlang koin mipui kalkhawm tam ber ṭum a ni hial awm e, tih turin mipui rilruah a tla na a nih kha. A tuk ni 7 November 2018 khan Election Commission of India pawhin Mizoram boruak hriain Shashank hi Delhi-ah an ko thla nge nge a nih kha.
Khami ṭuma mipui ṭanrualna kha a ṭha hle mai, Sawrkar hnathawk pawl thleng pawhin Pu Nunmawia thlavang hauhna kha an tina hle a ni. Election Commission of India team pawh rawn chho ve nghalin pawl hrang hrang an rawn kawm nghal a, hetah hian tlawmngai pawlte chuan rum taka ECI hi lo hmachhawn tur an nih angin an thu kha a khawng ṭha hle. Sawrkar hnathawk pawlte pawhin Election duty an ṭhulh hreh loh thu an lo hrilh kha ECI hotute tan chuan an bengah a ri ring ngawt ang le. Election Commission of India ropui inti leh induh ve ṭhin takin Mizoram ang State te tak têa Election a huaihawt theih loh chuan mualphona a tling tih an hmu chiang hle ni tur a ni, an tih ngai zen zen loh State CEO kha an thlak ta hial a nih kha.

Mizoram mamawh chhanna Pu Nunmawia?

Mi dik, huaisen leh rinawm, a ngaihna hria Mizoramin kan mamawh kan ti fo mai a, mi CM awt reng rengin kan awm a, a bik takin Sawrkar inrelbawlna leh kaihhruai dan ṭha duhin, Corruption kham tak zet Mizote hian HERO tur kan zawng ruai a ni ber a (Mizoram in search of a true leader a ni ber e). Ni 26 July, 2021 a Vairengte daia ramri buaina avanga Assam Police nena inkah ṭumte khan Pu Nunmawia ram hmangaihzia leh huaisenzia kha kan la hre ṭheuh awm e, khami ṭum inkah avanga Union Home Secretary in Assam CS nen Delhi a koh thlak ṭum a, Remna ziah chungchangah pawh a huaisen em avanga Assam lam lung nih lohziate kha sawi tham a tling a ni. Tuna kan politician-te zingah hi chuan beisei hi a bo hle niin an sawi ṭhin a, politician ni lo miṭha kan zawn a ṭul ta hle zawk nia sawi a awm fo ṭhin a ni. 

Hetiang sawi chang hi chuan Mizo pasalṭha diktak, corrupt lo, huaisen, rinawm, mahni hnaa chiang leh taimak avanga record nei ṭha chungchuang, a ngaihna hria, la vanglai tak Pu Nunmawia te ang hi mitthlaah a lo lang ta hial mai. Gujarat-a IAS hna a thawh laia hmingṭha, Power Sector reform hmanga India state-a hmahruai thei khawpa a sulsutu ber ni pha, a hnathawh ṭhat avanga tun thleng pawha Prime Minister Modi-a'n a hming a la lam fo ṭhin, North Eastern Council, Shillong a awm lai pawha record ṭha tak nei, CS aṭanga a chawlh hnua Chief Information Commissioner (CIC) hna chelh aṭanga RTI hmasawn tak zia, online RTI Sawrkar hmasaa zuzi tawh a han tuaithar a, Department tiṭha duh lote ko a, a khak fo ṭhin han hriatte hian kan ram hi han hruai thut mai se la, Central Sawrkarah lah hmelhriat a nei ṭhain a tlatlum dawn si a. Kan Sawrkar administration buai leh hnawk tak sawi awm fo ṭhinte hi chingfel turin dinhmun sang hi han luah thei ta se la, mipui phun luai luaina ṭhin heng Restricted tender, Contractor hming hawh, percent laksak, kawngpui chhia, a tam mai, a khaikhawm nan chuan Corruption hi a reh duak mai lo'ng maw?

- VL-a, Tuikual South