Written by
Vanhnuailiana Sailo

ASSAM RIFLES TE HI TUTE NGE AN NIH?

Kan thupuia zawhna kan hmuh hi lo chhang dawn ta ila, bul han ṭanna tur ngaihtuah thiam a har thei fu awm e. A hmasa in Assam Rifles-te hian kum 38 lai kal ta kum 1984 khan kum 100-na (Centenary) an lo lawm tawh aṭangin kan thupui chhanna atan chuan hma la ta ila, behchhan mumal kan nei thei awm e.

1. “CACHAR LEVY’ aṭangin bul an ṭan. Kum 1834 laiah khan North East Frontier Railway hi an lo siam ṭan tawh a, hetih hunah hian Silchar khua chu hmun pawimawhah hmangin heng Railway siamna tura bungrua rit pui pui te Calcutta (Kolkata) lawng chawlhna aṭanga lokalin Chitagong lawng chawlhna kaltlangin Tuiruang (Barak) dungah meilawng (River Steamer) in an lo chho a. Heng bungruate hi Silchar khawlaiah an chhep zel zul mai si a. Heng bungrua te hi thil rit leh lian tham tak tak te ni mahse lo enkawl a, vengtu dahte an ngaih avangin Silchar vela Gurkha-ho (Nepalese) te chu heng bungruate veng tur chuan rawih an ni ta a. An hmingah ‘Cachar Levy’ tia vuah an ni.

Uniform atan anmahni thawmhnaw hak lai bakah savun kawnghren leh lukhum bial (fawngte lukhum) chu an form neih a ni.

Hun lokal zelah ma­mawh­na zau zawk a lo awm zel a. Anmahni ma­mawh pawh a lo tam zel bakah changkang zawk a thuam ṭhat chhoh zel an ni a. An inthuamnaah Kukri (Khukri) chem leh silai te hial hman a lo ṭul takah chuan Police Force-ah chawikang (promote) chhovin ‘Frontier Police’ tia thlak an ni leh ta a ni.

Kum 1890 kum tir lam khan Silchar Deputy Commissioner, Lieutenant Governor of Bengal thupek a Lushai Territory-a hmun rawn enfel tura rawn tirh, Mr. W.W. Daly-a leh British Officer 3 leh 43rd Gurkha Rifles Doctor Dr. Coleman leh Frontier Police 400 rual nen lokalin Aizawl hmun hi an lo thleng a. Tuna Assam Rifles Hospital aṭanga Officer’s Club inkar lai zawng hi ‘AIJAL FORT’ atan an enfel pui hnuah Frontier Police Platoon khat emaw lek hnutchhiahin an haw leh tak thu hriat a ni.

Kum 1891 a lo vei chuan kum tawp lam November thlaah chuan heng ‘Frontier Police, AIJAL FORT’ a awmte rawn ho (Command) turin 3rd Gurkha Regiment-a mi Scot tlangval Capt. Granville Henry Loch chu a lo chhuak a. Hetia Capt. Loch a lo awm chinah hian Frontier Police-te pawh hmingthar ‘Surmah Valley Military Police’ tia thlak a ni a, Battalion puitling sipai 350 awm theihnaa siam a ni ta a ni.

Capt. G.H. Loch Lushai Hills-a a rawn awm hun hi Lusei Lalte leh British Army-te inep boruak daih hlim deuh lai, Political Officer hmasa ber Capt. H.R. Brown 6th September 1889-a Political Officer-a lo awm chu 5th May, 1890 khan kahhlum a nih avanga boruak sang tak kara lo chhuak a ni. October ni 5, 1890 a Nagaland aṭanga lo chhuak Lusei Lalte nena inhmachhawn hun lai leh, remna zawnga Khamliana Sailo leh a upate’n hlawhtlinna an hmuh, inremna an siam hlimchhawn lai a ni bawk nen, Capt. Loch-a tan pawh indo lam aiin sipai leh Political Officer Mr. R.B. Macabe, ICS te zingah pawh officer la naupang deuh mah ni se, rilru nei leh tumruh takin sipaiho awmna tur hna chu chak taka lain, a chhuatah leh bangah lung hmangin a sa ta hlawm a. A senso tam dan tur Political Officer chuan a hriatin Nagaland-ah pawh lung an hman loh thu leh a senso tur ngaihtuahin ṭul a tih loh thu chu sawi mah se, he Scot tlangval hian sipaihote chu lungchher thiam (Mason)-ah tam tak a chher chhuak a. ‘Aijal Fort’ dai vel chu chipchiar taka enchiang (Survey)-in lung lakna tur pawh a hmai lo hle a. Tuna PHE Dept. Chief Engineer Office ruam hi lung lakna hmun a ni a, a lungkhur pawh ‘CHAR NUMBAR’ tih ṭhin a ni. Kum 1960 thleng khan lung lakna a ni ṭhin.

Capt. G.H. Loch hian ‘AIJAL FORT’ a din puitlin mai bakah Lushai Hills-a Military outpost dahna tur leh kalkawng leh Bangla te eng emaw zah kum 1891 - 1914 chhung khan he kan Zoram tan hian a lo thawk a. A hnuhma tlangpuite chu hetiang hian han tarlang ta ila:-

2. Hmar lam aṭangin i thlir teh ang:
1. Laipuitlang khi Signal (Morse Code) Hqtr. ah a siam a. Champhaia Jemadar tlang leh Sialsuk tlang, Ramzo tlang Lungleh, Sairep tlang leh Tuipang Outpost te chu signal-a inphet thei turin a siam.

2. Tuna Embassy Hotel chung hi Target hmuna hmangin Zarkawt hnuai Power Department Southern Gate aṭanga Dr. C.L. Rema te in Chandmary inkar pheiah hian Firing Range Yard 100, 200, 300, 400, 600 thlengin a siam.

3. Assam Rifles Hospital aṭanga tuna Assam Rifles Officer’s Club inkara Building-te hi a hun laia mi a ni deuh vek a. Lammual hmun (A.R. Ground) hi sipaite nena Rs 1,217/- sengsova an siam a ni a. Civil miten engmah tih ve kan nei lo. Tin, hetih hunlai hian Sorkar hnathawk tih loh mi (Civil) an la awm ve lo.

4. Tuna PHE-hoin Tuikhuahtlanga tui an pump khawlna khi Capt. G.H. Loch leh a hote siam a ni a. A tuikhuahna (Reservoir) hual khian zau takin Rangva zarin van ruah tla an dawng khawl a. Tuikhuahtlanga tuizem lian 2 aṭang hian Sorkar hmun pawimawhte leh kum 1901 a thi Queen Victoria, British Lalnu hriatrengna Bazar kawng phei, tuna Hauva & Sons Building leh Lalhema & Sons Building inkar, P.S. Bhogal & Family hmun awmnaa mi chu tui pipe-a zawmin (Fountain) chung lamah a arh zawnga inphuh chhuak seng sengin an siam bawk. (Tunah City Park-ah sawn chhuah a ni)

5. Tuna Khatla venga Police Headquarters hmunah hian Family Lane in sei pui pui an siam a. A sei zawng a inang vek lo, a vang hawiin in 10 (sawm) awm theihna chu a sei ber niin, in 5 (nga) awm theihna tlem berin, in 6 (ruk) an siam a. JCO Quarters 3 (pathum) leh Maternity Hospital (Loch Hospital) khum 4 (pali) awm theihna leh Nurse Quarters 2 (pahnih) leh Sweeper Quarter 1 (pakhat) a siam bawk.

Khatla Area-ah hian hmun zau tak, tuna Capital Complex kan tih a kawn zau High Court Building thar panna zawl hi hand grenade vawm zirna hmun a ni a. Kum 1960 aṭang khan Aizawlah mihring an lo pem luh zel chinah Chand kahna (Chandmary) nen chhuahsanin Chite lui ruamah an insawn ta a ni.

Tuna 23-Sector Assam Rifles Hqtr. leh a hnung lama an awmna hi kum 1950 - 55 chho kha chuan Recruiting Centre niin hmun rem leh ṭha a ni. G.H. Loch khan a lo survey hneh hle tih a ngaihruat theih awm e.

Khatla Area-ah hian tuikhur ṭha Pucca tuikhur tih ṭhin chu siam a ni bawk a, a tuikhur chu a la ṭha a. Mahse Vety Dept. Compound chhungah enkawl lohin hun rei tak a awm tawh a, tunah enkawl tura tihfel a ni. Tin ‘Aijal Fort’ a tuichhunchhuah awmchhun chu tunah pawh a la awm a, Pu R.K. Buaia (L) Ex- District Council Court Magistrate fate a hmunah hian an awm a, a la ṭangkai hle.

6. Assam Rifles hming an put hma mah ni se, an Commandant hmasa ber G.H. Loch hian Deputy Commissioner’s Office (Office kang zo ta) leh Treasury Building (Original) leh Raj Bhawan Building (Original) leh Loch House a lungrem chinte hi a kutchhuak an ni bawk.

7. Capt. G.H. Loch hunlai hi Lusei Lalte an la hmin chian hma a nih avangin kalkawng pawimawh Aijal-Lungleh, Aijal-Champhai, Aijal-North Vanlaiphai leh Aijal-Silchar te Survey hna hi an lo thawk a ni. Hetih hunah hian Public Works Department an la awm lo.

8. Mipui vantlang tana an thawh pawimawh em em mai dang leh chu tuna Raj Bhawan Southern Gate leh Sikulpuikawn inkar kawng an laih leh ‘Lungremsei’ tuna BSNL Building aṭanga Pu Tlangtinkhuma building, Khatla inkara kawngthlang lam Retaining Wall an siamte kha a ni a. Heng lungrem thlang lam sirah hian Tlaizawng kung an phun phei vek bawk a. Heng Tlaizawng par avang hian ‘Khawivah’ leh ‘Pi Khawizu’ te an vi reng a. Pu Vankhama’n hla “TLAIZAWNG PAR” min phuahsak tâkna kha a ni.

9. A tawp ber atana ka han sawi leh duh chu Thakthing Dam Veng leh Kulikawn inkar kawng phei kawngpui min sialsak leh Saikhamakawn inkar kawng min sialsak hi a ni.

Zofate hian hetiang hmun harsa han sut hi tun hnu thleng hian kan rilru huaisenna leh tumruhna leh rotling tura mipui vantlang tana hun leh tha kan hman hi a tlem hle awm e.

Hun hmasa lama Aijal Bazar pawh a awm hma, Civil mite kan la tel ve hma a, Tuikual kama chawhmeh (Sobji) huan an lo siam chu, Union Territory Ministry Mizo Union Party siam Ministry hmasa khan Congress-ah Merged an nih hnu khan a lo chhuhsak tawh a. Tunah sangha dilah an siam ta hlawm a ni.

Assam Rifles-te hmun hi an chhuah hmaa mipui vantlang tana ṭangkai taka hman a nihna tur Road Map emaw Project Plan hi Sorkar hian Assembly House-ah meuh sawi tlan a, House-in a passed hunah chauh an chhuahna hi chinfel ni se, mipuiin kan tuar thiam deuh tur. Rorelna dik leh ṭha nei tur hian hmabak kan la nei deuh chu a ang mang e.

- Vanhnuailiana Sailo